«ربا» یعنی چه؟

نودیها:دفتر حضرت آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی ذیل سرفصل «اصطلاحات فقهی»، درباره معنای لغوی «ربا» نوشت معنای لغوی واژه «ربا» پرسش: علمای لغت‌شناس کلمه «ربا» را که در قرآن‌کریم آمده چگونه معنا می‌کنند؟ پاسخ اجمالی: «راغب» مؤلف یکی از بهترین کتب لغت در زمینه قرآن، در معنی ربا مÙ‰‌گوید: «ربا در لغت داراÙ‰ دو معناست: ۱- زیادÙ‰ ۲- علوÙ‘ و برترÙ‰». صاحب «مقاییس اللغه» مÙ‰‌گوید: «ربا به دو صورت آمده «ربا» و «رباØ¡» و هر دو یک معنا دارد و آن زیادÙ‰ و رشد و نموÙ‘ است». مؤلÙ‘ف «لسان‌العرب» مÙ‰‌گوید: «ربا به‌معناÙ‰ زیادÙ‰ و نموÙ‘ است». در مجموع، ربا در لغت عرب داراÙ‰ سه معناست: زیادÙ‰، علو و نموÙ‘ و در عرف شرع، زیادÙ‰ در معاملات یا وام با شرایط خاصÙ‘ است. پاسخ تفصیلی: دیدگاه اهل لغت درباره واژه ربا ۱- راغب در کتاب «مفردات»(۱) مÙ‰‌گوید: »ربا در لغت داراÙ‰ دو معناست: ۱) زیادÙ‰ ۲) علوÙ‘ و برترÙ‰»Ø› سپس براÙ‰ هرکدام از این دو، آیات قرآن‌ را شاهد مÙ‰‌آورد. در مورد معناÙ‰ دوم: «فÙŽاِذا اÙŽنÙ’زÙŽلÙ’نا عÙŽلÙŽیها الÙ’ماØ¡ÙŽ اهÙ’تÙŽزÙ‘ÙŽتÙ’ وÙŽ رÙŽبÙŽتÙ’»(۲)Ø› (وقتÙ‰ که آب باران را بر زمین مرده بÙ‰‌آب و علف فرستادیم زمین به جنبش درمÙ‰‌آید و رشد مÙ‰‌کند). بعضÙ‰ از ادباÙ‰ عرب «رشد و نمو» را هم جزیÙ‰ از معناÙ‰ «ربا» دانسته‌اندØ› بنابراین معناÙ‰ ربا، فزونÙ‰ توام با رشد است که این معناÙ‰ سوم با آیه فوق سازگارتر است و «تربیت» را هم بدین جهت تربیت مÙ‰‌گویند که فزونÙ‰ در انسان به‌وجود مÙ‰‌آید و انسان رشد و نموÙ‘ پیدا مÙ‰‌کند. این دانشمند معروف لغت سپس مÙ‰‌افزاید: ربا هرگونه زیادÙ‰ در سرمایه است ولÙ‰ در عرف شرع به زیادÙ‰ خاصّى اطلاق مÙ‰‌گردد. خلاصه اینکه او براÙ‰ ربا دو معنا ذکر کرده است: یکی «زیادÙ‰» و دیگری «رشد و نموÙ‘». ۲- صاحب «مقاییس اللغه» مÙ‰‌گوید: ربا به دو صورت آمده «ربا» و «رباØ¡» و هر دو یک معنا دارد و آن زیادÙ‰ و رشد و نموÙ‘ است. به این ترتیب هر سه مفهوم را، در معناÙ‰ ربا جمع کرده است. ۳- مولÙ‘ف لسان العرب Ù€ که از کتابهاÙ‰ لغت گسترده و فراگیر است Ù€ در این مورد مÙ‰‌گوید: ربا به معناÙ‰ زیادÙ‰ و نموÙ‘ است. ۴- و بالاخره صاحب «التحقیق فÙ‰ کلمات القرآن الکریم» مÙ‰‌فرماید: «و التحقیق انÙ‘ الاصل الواحد فی هذه المادÙ‘ه، هو الانفتاح مع زیاده بمعنÙ‰ ان ینفتح شی فÙ‰ ذاته ثمÙ‘ ینحصل له فضل و زیاده»Ø› یعنÙ‰ مفهوم اصلÙ‰ این واژه گشایش توام با افزایش است. از مجموع آنچه در بالا آمده نتیجه گرفته مÙ‰‌شود که ربا در لغت عرب داراÙ‰ سه معناست: ۱. زیادÙ‰ ۲. علو ۳. نموÙ‘Ø› و در عرف شرع، زیادÙ‰ در معاملات یا وام، با شرایط خاصّى است.(۳) ----------------------- پی نوشت: (۱). کتاب مفردات Ø£لفاظ قرآن از بهترین کتب لغت است که لغات قرآن کریم را تفسیر کرده است و مÙ‰‌توان گفت که تفسیر کوتاهÙ‰ از قرآن است. (۲). سوره فصلت، آیه ۳۹. (۳).گردآوری از کتاب: ربا و بانکدارÙ‰ اسلامى‏، مکارم شیرازÙ‰، ناصر، تهیه و تنظیم: علیان نژادÙ‰، ‏ابوالقاسم، مدرسه امام علÙ‰ بن ابÙ‰ طالب(علیه السلام)، قم‏، ۱۳۸۰ شمسی، چاپ اول‏، ص ۵۵.پ تسنیم