بررسÙ‰ تطبیقÙ‰ روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ حضرت زهرا (ع) با روش هاÙ‰ عصر مدرن

نودیها - چکیده

روش تربیتÙ‰ به معناÙ‰ فنون و شیوه هایÙ‰ است که اهداف تربیت را به ثمر مÙ‰ رساند. روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ فرزندپرورÙ‰، فنونÙ‰ در جهت پرورش و استحکام بخشÙ‰ شخصیت کودک مÙ‰ باشد و در هر رویکرد، به واسطه اصول و مبانÙ‰ متفاوت، اهداف، مراحل و فنون خاص خود را دارد. بر این اساس، روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ عصر مدرن در موضوع فرزندپرورÙ‰، که عمدتا توسط نظریه پردازان غربÙ‰ در قرون نوزدهم و بیستم در زمینه روان شناسÙ‰ تربیتÙ‰ و روان شناسÙ‰ رشد مطرح شدند، با روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ حضرت زهرا علیها السلام که مبتنÙ‰ بر اصول و مبانÙ‰ دین اسلام و با اهداف مورد تØ£یید این شریعت مÙ‰ باشد، علÙ‰ رغم وجود نقاط مشترک، تفاوت هاÙ‰ اساسÙ‰ دارد.

هدف از این پژوهش، بررسÙ‰ تطبیقÙ‰ و استخراج تفاوت هاÙ‰ بنیادین روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام در فرزندپرورÙ‰ با روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ عصر مدرن مÙ‰ باشد که به روش اسنادÙ‰، با شیوه تحلیلÙ‰ Ù€ توصیفÙ‰ انجام شده است. این دو گروه از شیوه هاÙ‰ تربیتÙ‰، در اهداف، محورها و روش هاÙ‰ تربیتÙ‰، تفاوت هاÙ‰ بنیادینÙ‰ دارند که به تفصیل در مقاله بیان شده است.

کلیدواژه ها: روش تربیتÙ‰، فرزندپرورÙ‰، حضرت زهرا علیهاالسلام، روان شناسÙ‰.

 مقدÙ‘مه

انسان به عنوان گل سر سبد عالم خلقت و شگفت انگیزترین مخلوق خداوند، از چنان گوهر وجودÙ‰ و حقیقÙ‰ ملکوتÙ‰ برخوردار است که با بارور نمودن آن، توانایÙ‰ رسیدن به کمال، سعادت، فعلیت یافتن و در یک کلام، انسان شدن را دارد و پیمودن این مقصد، جز با تربیت حقیقÙ‰ که البته از روش هاÙ‰ مختلفÙ‰ تبعیت مÙ‰ کند میسر نمÙ‰ باشد.

تربیت فرزند یا فرزندپرورÙ‰ از مقولات مهم و پیچیده اÙ‰ است که در طول قرن هاÙ‰ متمادÙ‰ موضوع تحقیقات و پژوهش هاÙ‰ متعددÙ‰ قرار گرفته است. حاصل این ممارست هاÙ‰ علمÙ‰، نظریات بسیارÙ‰ است که با مختصات و ویژگÙ‰ هاÙ‰ متمایز و بعضا متناقضÙ‰ در حوزه هاÙ‰ مختلف فرزندپرورÙ‰، اعم از مراحل رشد جسمانÙ‰، روانÙ‰، شناختÙ‰، اخلاقÙ‰، هوش، آموزش و... مطرح شده است. روان شناسÙ‰ نوین عمدتا در دو گرایش متفاوت با عناوین «روان شناسÙ‰ تربیتÙ‰» و «روان شناسÙ‰ رشد» به مباحث مرتبط با تربیت کودک پرداخته است. روان شناسÙ‰ تربیتÙ‰ در واقع، به معناÙ‰ بهره از علم روان شناسÙ‰ در فرایند تربیت انسان است. اما تربیت در این حوزه، گستره محدودÙ‰ دارد و صرفا در فعالیت هاÙ‰ مرتبط با آموزش فرد در کلاس درس و مدرسه مورد استفاده قرار مÙ‰ گیرد. روان شناسÙ‰ تربیتÙ‰، امروزه به عنوان تعلیم و تربیت تجربÙ‰ و یا شاخه اÙ‰ از روان شناسÙ‰ کاربردÙ‰ شناخته شده است و علمÙ‰ است که به ماهیت و چگونگÙ‰ یادگیرÙ‰، روش هاÙ‰ آموزشÙ‰، سنجش و ارزشیابÙ‰ آموخته هاÙ‰ یادگیرندگان مÙ‰ پردازد (کریمÙ‰، ۱۳۸۰، ص ۴). مÙ‰ توان بیان کرد: این علم با به کارگیرÙ‰ معلومات حاصل از موضوعات و میدان هاÙ‰ مورد مطالعه علوم دیگر، معلومات دیگرÙ‰ به وجود مÙ‰ آورد که در  زمینه آموزش و مسائل آموزشÙ‰ مورد استفاده قرار گیرد.

از سوÙ‰ دیگر، روان شناسÙ‰ رشد نیز علمÙ‰ است که جریان تحولات و تغییرات جسمÙ‰، ذهنÙ‰، عاطفÙ‰ و عملکرد اجتماعÙ‰ فرد را در طول عمر Ù€ از لحظه انعقاد نطفه تا هنگام مرگ Ù€ مطالعه مÙ‰ کند (جمعÙ‰ از مؤلفان، ۱۳۸۸، ص ۳) و علÙ‰ رغم تلاش براÙ‰ طرح روش هاÙ‰ تربیتÙ‰، بیش از آنکه به ارائه روش ها و فنون تربیت و پرورش همه جانبه کودک بپردازد، هدف ثبت تحولات طبیعÙ‰ حیات انسان را دنبال مÙ‰ کند.

تربیت در دیدگاه اسلام، به عنوان مبناÙ‰ روش تربیتÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام در فرزندپرورÙ‰ که اسوه اÙ‰ از یک مادر مسلمان و تربیت یافته در مکتب رسول اللÙ‘ه صلÙ‰ الله علیه و آله است، طرحÙ‰ همه جانبه در راستاÙ‰ پرورش و استحکام بخشÙ‰ شخصیت انسان مÙ‰ باشد. یکÙ‰ از روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ در قرآن که در این پژوهش مورد استفاده قرار گرفته است، روش اسوه نمایÙ‰ به منظور الگوپذیرÙ‰ انسان ها از انسان هاÙ‰ کامل و خودشکوفاست که علم روان شناسÙ‰ نوین در مباحث روان شناسÙ‰ کمال و موفقیت از آن تحت عنوان «الگوگیرÙ‰ از شخصت هاÙ‰ سالم» بحث مÙ‰ کند. بنابراین، با بررسÙ‰ روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام در فرزندپرورÙ‰، مÙ‰ توان به ویژگÙ‰ هاÙ‰ الگویÙ‰ کامل در این موضوع دست یافت.

اهمیت و ضرورت بررسÙ‰ تطبیقÙ‰ روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام و روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ عصر مدرن را مÙ‰ توان در فهم تفاوت هاÙ‰ این روش ها و بهره گیرÙ‰ از هر دو در بهبود و ارتقاÙ‰ روش هاÙ‰ فرزندپرورÙ‰ براÙ‰ ارائه به مادران مسلمان دغدغه مند دانست. این پژوهش، با بهره گیرÙ‰ از مطالعات صورت گرفته پیرامون روش هاÙ‰ تربیت، با رویکردÙ‰ تطبیقÙ‰ و تحلیلÙ‰، نگاهÙ‰ نو به مسئله «روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ کارآمد در فرزندپرورÙ‰» (مرتبط با زمینه فرهنگÙ‰ و دینÙ‰ ما) داردØ› زیرا علÙ‰ رغم آنکه پژوهش هاÙ‰ متعددÙ‰ عمدتا در قالب کتاب و مقاله در حوزه روان شناسÙ‰ تربیتÙ‰ مدرن و از سوÙ‰ دیگر زندگانÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام صورت گرفته است و بخش مهمÙ‰ از آنها در فهرست منابع این پژوهش مورد توجه قرار گرفته اند، رویکرد تطبیقÙ‰ دیدگاه هاÙ‰ اسلامÙ‰ و مدرن به موضوع خاص روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ با وجود اهمیت وافر این حوزه، تاکنون به طور خاص در هیچ پژوهشÙ‰ مورد تدقیق و تحلیل قرار نگرفته است.

سؤالات اصلÙ‰ و فرعÙ‰ این پژوهش عبارتند از:

Ù€ تفاوت هاÙ‰ مفهوم تربیت در دیدگاه اسلام و نظریات روان شناسÙ‰ چیست؟

Ù€ مهم ترین روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ عصر مدرن در فرزندپرورÙ‰ کدامند؟

Ù€ مهم ترین روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام در فرزندپرورÙ‰ کدامند؟

Ù€ تفاوت هاÙ‰ بنیادین این دو گروه از روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ کدامند؟

مفهوم شناسÙ‰

۱. تربیت

الف) تعریف لغوÙ‰: تربیت در لغت، مصدر باب تفعیل و از ماده «ربو» و به معناÙ‰ پروردن و پروراندن (دهخدا، ۱۳۷۷، ذیل واژه تربیت)، زیاد کردن، نمودادن، وسیله رشد را فراهم نمودن و پاک گردانیدن است(مصباح،۱۳۸۳،ص۲۷).

معادل مفهوم تربیت در انگلیسÙ‰ واژه «Education» است که از دو ریشه «Educar» به معناÙ‰ تغذیه یا خوراک دادن و «Educere» به معناÙ‰ بیرون کشیدن «فرهیختن» و رهنمودن به... و خلاصه پروردن است(میالاره،۱۳۷۵،ص۱).

در عربÙ‰ واژه «رب» از دو ماده «ر ب ب» و «ر ب و» مشتق شده. ماده «ربب» به معناÙ‰ حضانت، اصلاح، سرپرستÙ‰، و سوق دادن شÙ‰ Ø¡ به سوÙ‰ کمال، و ماده «ربÙŽوÙŽ» به معناÙ‰ زیاد شدن، تغذیه نمودن، و رشد و نمو کردن است (همت بنارÙ‰، ۱۳۸۳، ص ۵۷).

ب) تعریف اصطلاحÙ‰: تربیت در علم روان شناسÙ‰ تربیتÙ‰ که خاستگاه آن عمدتا کشورهاÙ‰ غربÙ‰ و اروپا مÙ‰ باشد، همان گونه که از معادل لغوÙ‰ آن یعنÙ‰ «Education» نمایان است، به مفهوم آموزش دروس آکادمیک و شیوه هاÙ‰ تعلیم و تربیت رسمÙ‰ است.

یکÙ‰ از مشهورترین نظریه هاÙ‰ معاصر درباره تربیت، از آنِ جان دیویÙ‰ است. او مÙ‰ گوید: «تربیت فرایندÙ‰ اصیل میان مربÙ‰ و متربÙ‰، ناشÙ‰ از ضرورت زندگÙ‰ اجتماعÙ‰ و مبتنÙ‰ بر رغبت هاÙ‰ درونÙ‰ و فعلÙ‰ دانش آموز و متربÙ‰ به منظور بازسازÙ‰ تجربه براÙ‰ رشد دموکراسÙ‰ است» (کاردان و دیگران، ۱۳۸۰، ص ۲۶۱).

تربیت در اصطلاح روان شناسÙ‰ نوین، به جریان یا فرایندÙ‰ منظم و مستمر گفته مÙ‰ شود که هدف آن، هدایت رشد جسمانÙ‰ و روانÙ‰ و یا به طور کلÙ‰، هدایت رشد همه جانبه شخصیت پرورش یابندگان درجهت کسب و درک معارف بشرÙ‰ و هنجارهاÙ‰ مورد پذیرش جامعه ونیز کمک به شکوفا شدن استعدادهاÙ‰ آنهاست(سیف،۱۳۸۷،ص۴۶۲).

به اذعان استاد مطهÙ‘رÙ‰، تربیت در دیدگاه اسلام عبارت از به فعلیت درآوردن استعدادهاÙ‰ درونÙ‰ هر شÙ‰ Ø¡ است (مطهرÙ‰، ۱۳۷۵، ص ۳۳). اسلام در تربیت چهره اÙ‰ ممتاز داردØ› زیرا برخلاف نظام هاÙ‰ متداول تربیتÙ‰ که فاقد جهت متعالÙ‰ و هدف الهÙ‰ هستند، داراÙ‰ زیربناÙ‰ معنوÙ‰ و جهان بینÙ‰ خدایÙ‰ است و جهان را از مرزهاÙ‰ تنگ ماده پرستÙ‰ و طبیعت گرایÙ‰، و زندگÙ‰ را از تنگناÙ‰ بÙ‰ سرانجام و پوچ از زادن تا مردن که انسان را هم خانه گیاه و جانور مÙ‰ سازد، فراتر مÙ‰ برد و به سوÙ‰ خداوند مÙ‰ کشاند و توحید را به عنوان فلسفه جهان بینÙ‰ و معاد را به عنوان فلسفه زندگÙ‰ مطرح مÙ‰ کند (شریعتÙ‰، ۱۳۸۹، ص ۹۸).

 بنابراین، مÙ‰ توان گفت: تربیت عبارت است از فراهم کردن زمینه ها و عوامل براÙ‰ شکوفا شدن استعدادهاÙ‰ بالقوه انسان در جهت مطلوب. انسان در بدو تولد، حیوان بالفعل و انسان بالقوه استØ› بُعد حیوانÙ‰ که متضمن حفظ حیات اوست، به صورت بالفعل موجود است و بُعد انسانÙ‰ او به مثابه بذرهایÙ‰ است که در درون او پاشیده شده است و در صورت پرورش، تبدیل به ارزش هاÙ‰ والاÙ‰ انسانÙ‰ مÙ‰ شود. ازاین رو، در تربیت اسلامÙ‰، بشر از لحاظ ظاهرÙ‰ انسان است و از نظر روحÙ‰ و شخصیت درونÙ‰، زمانÙ‰ به مقام والاÙ‰ انسانیت خواهد رسید که ارزش ها را در درون خود رشد دهد و انسانیت را در درون خود به فعلیت برساند.

 از مفاهیم مرتبط با تربیت در دیدگاه اسلام، تعلیم به معناÙ‰ «کسÙ‰ را چیزÙ‰ آموختن»، و تهذیب یا تزکیه به معناÙ‰ «پاک کردن و زدودن خصوصیات ناپسند اخلاقÙ‰» است (دهخدا، ۱۳۷۷، ذیل واژه). در دیدگاه متفکران غربÙ‰، هدف تربیت عمدتا «سازگار کردن انسان با محیط» است (مایر، ۱۳۷۴، ص ۱۳)، که به وضوح با هدف و مفهوم تربیت در اسلام متفاوت است. در دیدگاه اسلام، همنوایÙ‰ با عرف و اجتماعÙ‰ که با تعالیم انبیا و منصوص آیات الهÙ‰ متعارض باشد، مورد تØ£یید نمÙ‰ باشدØ› همان گونه که در سال هاÙ‰ اولیه بعثت نبÙ‰ خاتم صلÙ‰ الله علیه و آله مبارزه با رسوم جاهلیت عرب از مهم ترین رسالت هاÙ‰ آن حضرت بود. براÙ‰ مثال، دین اسلام به همه اعضاÙ‰ جامعه دستور مÙ‰ دهد از برقرارÙ‰ ارتباط و دوستÙ‰ و پیوندهاÙ‰ اجتماعÙ‰ (عقود) با شارب الخمر بپرهیزند (روش قرنطینه سازÙ‰) (باقرÙ‰، ۱۳۷۴، ص ۱۵). هدف تربیت در دیدگاه اسلام، شکوفایÙ‰ انسانیت بر مدار توحید و خداپرستÙ‰ استØ› اما در دیدگاه روان شناسÙ‰، به دلیل تسلط انسان مدارÙ‰ و طبیعت گرایÙ‰ بر آراØ¡ روان شناسان غربÙ‰، تربیت صرفا با اهداف دنیوÙ‰ و موفقیت هاÙ‰ اجتماعÙ‰ مفهوم مÙ‰ یابد.

۲. روش تربیتÙ‰

«روش» به طور کلÙ‰ عبارت از فنون، شیوه ها و رفتارهایÙ‰ است که اهداف و اصول تعلیم و تربیت را به ثمر مÙ‰ رساند و به آنها عینیت مÙ‰ بخشد (رفیعÙ‰، ۱۳۹۱، ج ۳، ص ۲۶۷). روش، اسم مصدر از ریشه «راه» است. بنابراین، به نوعÙ‰ راه و شیوه که قاعده مند و سنت شده و قابل پیروÙ‰ باشد «روش» گفته مÙ‰ شود (دهخدا، ۱۳۷۷، ذیل واژه روش).

بنا به تعریفÙ‰، روش هاÙ‰ تربیتÙ‰، شیوه هایÙ‰ است که با استفاده از آنها فرد مÙ‰ تواند تعلیمات و معارف حق و اخلاق پسندیده را در خود یا دیگرÙ‰ پیاده کرده و عمق بخشد و ناپاکÙ‰ را از صفحه دل و روح خود یا دیگرÙ‰ بزداید (موسوÙ‰ کاشمرÙ‰، ۱۳۸۶، ص ۱۵). بنابراین، به بیان ساده مÙ‰ توان گفت: روش هاÙ‰ تربیتÙ‰، شیوه ها و رفتارهایÙ‰ است که مربÙ‰ براÙ‰ تحقق بخشیدن به اهداف تربیتÙ‰، به کار مÙ‰ بندد و اگر به آن شیوه ها توجه شود، با آزمون و خطا، نقاط قوت و ضعف آن دیده و قابل سنجش مÙ‰ شود. در حقیقت، روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ مظهر و نمود بارز کار تربیت اند و بخش اعظم موفقیت مربÙ‰ و یک نظام تربیتÙ‰، در گرو شیوه هایÙ‰ است که او براÙ‰ رسیدن به اهداف تربیتÙ‰ اتخاذ کرده و به کار مÙ‰ بندد. تشویق، تنبیه، محبت و ملامت ازجمله روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ اند، اما کمÙ‘یت و کیفیت به کارگیرÙ‰ آنها و در نظر گرفتن وضع متربÙ‰، از اهمیت بسیارÙ‰ برخوردار است.

در اتخاذ روش هاÙ‰ تربیتÙ‰، تنوع در روش به دلیل وجود تفاوت هاÙ‰ فردÙ‰ کودکان، از اهمیت بالایÙ‰ برخوردار استØ› زیرا یک روش در مورد یک انسان تربیت، و براÙ‰ دیگرÙ‰، ضد تربیت به ثمر مÙ‰ رساند. بنابراین، تناسب میان ویژگÙ‰ ها و ظرفیت هاÙ‰ فردÙ‰ و نوع روش، در میزان تØ£ثیر روش تربیتÙ‰ مؤثر است.

از تعالیم و آموزه هاÙ‰ اسلامÙ‰ نمایان است که به طور کلÙ‰، مÙ‰ توان در تربیت، از دو دسته روش «اصلاحÙ‰» و «ایجادÙ‰» بهره گرفت. مراد از روش هاÙ‰ اصلاحÙ‰ روش هایÙ‰ هستند که هدف از آنها، حذف یا کاهش یک رفتار ناپسند، اعم از رفتار ظاهرÙ‰ یا امورÙ‰ درونÙ‰ همچون تفکرات ناصحیح و ناپسند، مÙ‰ باشد و مراد از روش هاÙ‰ ایجادÙ‰، روش هایÙ‰ است که در ایجاد یک رفتار تازه یا تداوم و تثبیت رفتارهاÙ‰ نیک و درست، به کار مÙ‰ آید.

گذرÙ‰ بر روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ عصر مدرن و روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام در فرزندپرورÙ‰

۱. روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ عصر مدرن

نخستین مطالعات تجربÙ‰ درباره کودک که تحت عنوان «روان شناسÙ‰ رشد» جاÙ‰ مÙ‰ گیرد، از قرن هفدهم آغاز شد و تا امروز ادامه دارد. روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ مطرح شده تاکنون از گستره وسیعÙ‰ برخوردار استØ› نظریاتÙ‰ که گاه متناقض اند و گاهÙ‰ مکمل یکدیگر یا به موازات هم مطرح شده اند.

در قرن هفدهم، جان لاک معتقد بود: ذهن نوزاد همانند لوح سفیدÙ‰ است که به واسطه محیط مساعدÙ‰ رشد مÙ‰ کند و تنها با دخالت عوامل محیطÙ‰ مÙ‰ تواند تجارب لازم براÙ‰ حیات را به دست آورد. در مقابل، در قرن هجدهم، ژان ژاک روسو نوزاد را موجودÙ‰ شریف و رام نشده نامید که داراÙ‰ موهبت درونÙ‰ تشخیص خیر و شر و نیز حس عدالت و اخلاق است و اگر دخالت نابجاÙ‰ محیط بر سر راه نوزاد انسان نباشد، به صورت طبیعÙ‰، تربیت مÙ‰ شود (جمعÙ‰ از مؤلفان، ۱۳۸۸، ص ۷و۸).

برخÙ‰ از روان شناسان مانند فریدریک فروبل (Friedrich Froeble) در قرن نوزدهم، با مقایسه کودک و حیوان، به گسترش نظریات تربیتÙ‰ کودک پرداخته، شمارÙ‰ از جنبه هاÙ‰ رشد کودک در هر دوره را بیان کردند. عمده ترین روش هاÙ‰ جمع آورÙ‰ اطلاعات در این مطالعات، مشاهده طبیعÙ‰، پرسش نامه و مصاحبه با والدین و آموزگاران کودکان بود (همان، ص ۸). آغاز روان شناسÙ‰ تربیتÙ‰ را نیز باید در همین قرن بین سال هاÙ‰ ۱۸۸۰ و ۱۹۰۰ دانست. در این دو دهه، تحقیقات تجربÙ‰ در مورد خصوصیات انسان و قدرت هاÙ‰ ذهنÙ‰ او شروع گردید. این تحقیقات به سه دسته اندازه گیرÙ‰، روان شناسÙ‰ کودک و یادگیرÙ‰ تقسیم مÙ‰ شوند (مک دانلد، ۱۳۶۶، ص ۱۰). اما بیشترین مطالعات و تحقیقات تجربÙ‰ و علمÙ‰ درباره رشد جسمانÙ‰ و روانÙ‰ کودک در قرن بیستم انجام شده است. ابداع آزمون هاÙ‰ هوشÙ‰ کودکان، طرح نظریات فروید، پایه گذارÙ‰ مکتب رفتارگرایÙ‰ به عنوان مکتبÙ‰ که تمامÙ‰ پاسخ هاÙ‰ کودک را به محرک هاÙ‰ محیطÙ‰ وابسته مÙ‰ دانست و بسیارÙ‰ از نظریات پرآوازه دیگر در عرصه روان شناسÙ‰ کودک در این قرن مطرح شدند.

بسیارÙ‰ از نظریات مرتبط با روان شناسÙ‰ کودک به نوعÙ‰ آسیب شناسÙ‰ و بیان مراحل تحول رشد کودک بسنده نمودند و روشÙ‰ که به تربیت و پرورش درست و همه جانبه استعدادهاÙ‰ بالقوه کودک بینجامد ارائه ندادند. گروهÙ‰ دیگر، روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ را بر مبناÙ‰ مقایسه کودک و حیوان ارائه دادند که در دهه هاÙ‰ مختلف و توسط نظریه پردازان متفاوتÙ‰ به بوته آزمایش کشیده شدندØ› روش هایÙ‰ همچون شرطÙ‰ سازÙ‰ کلاسیک و عامل، الگوسازÙ‰، پاداش و انگیزش تشویقÙ‰، تقلید، بازÙ‰ نمایشÙ‰ و... (جمعÙ‰ از مؤلفان، ۱۳۸۴، ج ۱، ص ۴۳۵، ۴۵۸ و ۴۶۰).

از مهم ترین ویژگÙ‰ هاÙ‰ مثبت و قابل توجه روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ نوین، این است که این روش ها عمدتا براساس آزمایش هاÙ‰ متعدد و برخاسته از داده هاÙ‰ طبیعÙ‰ است و از این لحاظ در کمک به کنترل برخÙ‰ از ویژگÙ‰ هاÙ‰ ثابت انسانÙ‰ مانند ترس، خشم، نفرت و... مÙ‰ توانند کمک رسان باشند.امااین روش هاازچندجهت داراÙ‰ ضعف جدÙ‰ مÙ‰ باشند:

اول اینکه، هر روش زاییده ذهن و عمل انسانÙ‰ است که به دلیل محدودیت هاÙ‰ دنیوÙ‰ و انسانÙ‰ داراÙ‰ نقص و خطاست. همان گونه که در عمل نیز، هر روشÙ‰ که مطرح مÙ‰ گردد، به سرعت توسط نظریه پردازان دیگر به چالش کشیده مÙ‰ شود. این نقص مÙ‰ تواند نسلÙ‰ از کودکان را که با روش هاÙ‰ ارائه شده یک گروه داراÙ‰ خطاهاÙ‰ بزرگ، تربیت مÙ‰ شوند با آسیب هاÙ‰ جدÙ‰ روبه رو کند.

دوم اینکه، روش هاÙ‰ نظریه پردازان روان شناسÙ‰ عمدتا از آزمایش هایÙ‰ بر روÙ‰ حیوانات به ویژه میمون ها حاصل شده اند و به همین دلیل، با ویژگÙ‰ هاÙ‰ فطرÙ‰ و منحصر به انسان نامØ£نوسند و نمÙ‰ توانند رشد همه جانبه فکرÙ‰ و معنوÙ‰ انسان را تØ£مین کنند.

سوم اینکه، هر روش تربیتÙ‰ براساس اهداف و ذهنیات مبدع آن طرح مÙ‰ شود و نمÙ‰ تواند براÙ‰ فرهنگ هاÙ‰ متفاوت مناسب باشد.

چهارم اینکه، عمده ترین هدف روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ عصر مدرن، سازگار کردن کودک با محیط و اجتماعش است و مفاهیم بلند حق گرایÙ‰ و عدالت خواهÙ‰ به ندرت مورد توجه و تØ£کید واقع مÙ‰ شود.

و در نهایت، مشکل جدÙ‰ نظریه پردازÙ‰ غربÙ‰ در حوزه روان شناسÙ‰ کودک، در مورد سهل انگارÙ‰ و نادیده انگارÙ‰ نسبت به نقش «مادر» و قابل جایگزین دانستن آن با هر فردÙ‰ است که دستورالعمل هاÙ‰ خاصÙ‰ را نسبت به کودک انجام دهد. هرچند، برخÙ‰ از نظریات معاصر بعد از چند قرن آزمون و خطا، به تØ£ثیر بÙ‰ بدیل و غیرقابل جایگزین مادر در رشد عاطفÙ‰، ذهنÙ‰ و جسمÙ‰ نوزاد تØ£کید دارند (جمعÙ‰ از مؤلفان، ۱۳۸۸، ص ۱۹۲).

۲. روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام

حضرت زهرا علیهاالسلام را مÙ‰ توان اسوه اÙ‰ از یک مادر نمونه در دیدگاه اسلام دانست که در مکتب رسول خدا صلÙ‰ الله علیه و آله پرورش یافته و در رفتار و گفتار و تقریر، تعالیم دین اسلام را به تمام و کمال به نمایش گذاشته است. بر همین اساس، در کنار ذکر مهم ترین روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ دین اسلام، سیره حضرت زهرا علیهاالسلام در موضوع فرزندپرورÙ‰، به عنوان نمونه عملÙ‰ هر روش بیان مÙ‰ گردد.

براساس آیات و روایات اسلامÙ‰، مÙ‰ توان اذعان داشت: تربیت اسلامÙ‰ عنوانÙ‰ است براÙ‰ نشان دادن طرح جامع و هدفمند اسلام در ساخت و پرداخت انسانØ› طرحÙ‰ که در سایه آن، آدمÙ‰ واقعیت انسانÙ‰ خود را مÙ‰ یابد و از دیگر مخلوقات خداوندÙ‰ مشخص و برتر مÙ‰ شود. در بیان اهمیت بسیار زیاد تربیت در دیدگاه اسلام، همین بس که مولا علÙ‰ علیه السلام فرمودند: «بهترین ارثÙ‰ که والدین مÙ‰ توانند براÙ‰ فرزندان خود باقÙ‰ بگذارند، تربیت صحیح است» (طبرسÙ‰، ۱۴۱۲ق، ص ۲۳۳).

در طرح جامع دین اسلام در موضوع تربیت، توجه به تربیت فرزند از هنگام انتخاب همسر آغاز مÙ‰ شود. رسول خدا صلÙ‰ الله علیه و آله در حدیثÙ‰ درباره انتخاب همسر فرمودند: «از ازدواج با زن زیبایÙ‰ که در محیط فاسدÙ‰ رشد و پرورش یافته است، بپرهیزید» (صدوق، ۱۳۷۷، ج ۲، ص ۲۵۱).

پس از آن، مدتÙ‰ قبل از شکل گیرÙ‰ نطفه نوزاد، برنامه تربیتÙ‰ وÙ‰ ادامه مÙ‰ یابد. همان گونه که نطفه حضرت زهرا علیهاالسلام به دستور خداوند، پس از چهل روز عبادت و مناجات پیامبر اکرم صلÙ‰ الله علیه و آله و حضرت خدیجه علیهاالسلام بسته شد (انصارÙ‰، ۱۳۷۲، ص ۳۱).

همچنین دوران باردارÙ‰ و شیردهÙ‰ مادر، از مهم ترین مراحل تربیتÙ‰ انسان به شمار مÙ‰ آید. در روایتÙ‰ از امیرالمؤمنین علÙ‰ علیه السلام آمده است: «فرزندانتان را از شیر زن بدکاره و دیوانه باز داریدØ› زیرا شیر واگیردار است» (ابن شعبه حرانÙ‰، ۱۳۷۶، ص ۱۰۵). از همان لحظه تولد نیز که اذان در گوش نوزاد خوانده مÙ‰ شود، پیام آغاز زندگÙ‰ در دنیاÙ‰ خاکÙ‰ با ذکر «لا اله الا اللÙ‘ه»، به کودک القا مÙ‰ گردد. تمامÙ‰ این مراحل با هدف تربیت دینÙ‰ صورت مÙ‰ گیرد و از اهمیت وافرÙ‰ برخوردار است.

در طول رشد کودک نیز تعالیم بسیار زیبا و کارآمدÙ‰ در جهت تربیت صحیح وÙ‰ در آیات و روایات ارائه شده است. براÙ‰ مثال، یکÙ‰ از مهم ترین و دقیق ترین تعالیمÙ‰ که در این باره در سوره مبارکه «نور» (آیات ۵۷ و ۵۸) بدان اشاره شده است، در مورد لزوم اجازه گرفتن کودکان به هنگام ورود به محل استراحت پدر و مادرشان است. این تعالیم، برخلاف آراØ¡ روان شناسانÙ‰ همچون فروید و پیروانش که بر بÙ‰ پردگÙ‰ و بروز جنسÙ‰ در رشد کودک تØ£کید دارند، بر ایجاد حیا و عفت در طفل پاÙ‰ مÙ‰ فشارند. در تمامÙ‰ سوره مبارکه «نور»، اهتمام اصلÙ‰ آیات، بر ارائه راه کارهاÙ‰ کاهش و محو بدکارÙ‰ ها و انحرافات جنسÙ‰ در مورد فرد و جامعه است. در حقیقت، تØ£کید کلام وحÙ‰ بر تربیت و آموزش کودک در مورد اجازه خواستن در هنگام ورود به محل استراحت پدر و مادر، نوعÙ‰ پیشگیرÙ‰ از جرایم و انحرافات جنسÙ‰ وÙ‰ در بزرگسالÙ‰ است. این تعالیم با هدف پاکÙ‰ و طهارت فرد و جامعه پیوند دارد و به همین دلیل، نه تنها به هیچ شکلÙ‰، در آراØ¡ روان شناسان غربÙ‰ مشاهده نمÙ‰ شود، بلکه در مقابل، به طور جدÙ‰ بر تمرین و آموزش ارتباط جنسÙ‰ به فرد در دوران رشد وÙ‰ از کودکÙ‰ تا پیش از ازدواج تØ£کید مÙ‰ شود.

۲Ù€۲. شاخصه هاÙ‰ تربیت اسلامÙ‰

شاخصه هاÙ‰ تربیت اسلامÙ‰ را مÙ‰ توان به طور کلÙ‰ در موارد ذیل خلاصه نمود:

۱. تربیت اسلامÙ‰: جامعیت تربیت اسلامÙ‰ از این نظر است که شامل جسم و روح، فرد و جمع، و دنیا و آخرت مÙ‰ شود و این ابعاد با رجوع به آیات و روایات قابل پیگیرÙ‰ است (احمدÙ‰، ۱۳۶۴، ص ۴۰).

۲. عبادت بودن تربیت اسلامÙ‰: در اسلام، آن قدم هایÙ‰ را که انسان براÙ‰ رشد و کمال خود و پرورش دیگران برمÙ‰ دارد و در جهت رضاÙ‰ خداست، عبادت محسوب مÙ‰ شود. قرآن کریم، علت خلقت انسان را عبادت و پرستش مÙ‰ داند (ذاریات: ۵۶) و این عبادت در تمامÙ‰ اعمال و رفتارهاÙ‰ فردÙ‰ و اجتماعÙ‰ انسان قابل تحقق است. امام صادق علیه السلام در این باره مÙ‰ فرمایند: «به این امر که فرد رکوع و سجود نمازش را طول مÙ‰ دهد نگاه نکنیدØ› زیرا این، موردÙ‰ است که به آن عادت کرده است و مÙ‰ ترسد ترک کندØ› بلکه به راستÙ‰ گفتار و اداÙ‰ امانت او نگاه کنید» (کلینÙ‰، ۱۴۰۷ق، ج ۲، ص ۱۰۵). این حدیث، دلالت دارد بر اینکه عبادت باید در اعمال و رفتار اجتماعÙ‰ فرد بروز کند.

۳. تکیه داشتن تربیت اسلامÙ‰ بر تزکیه و تعلیم: اسلام تزکیه نفس و آراستگÙ‰ اخلاقÙ‰ را مقدم بر تعلیم مÙ‰ شمارد (جمعه: ۲).

۴. محوریت اعتدال و انصاف در تربیت اسلامÙ‰: در رویکرد اسلامÙ‰ به تربیت، مقوله «عدالت» به معناÙ‰ تام آن مورد توجه قرار گرفته است. در یک معنا، سفارش به دورÙ‰ از افراط و تفریط در رفتار نسبت به کودکان مÙ‰ شود و در مفهومÙ‰ فراتر، رفتار هماهنگ و منصفانه در بذل محبت و توجه به طور مساوÙ‰ بین فرزندان مورد تØ£کید واقع شده است. رسول خدا صلÙ‰ الله علیه و آله مÙ‰ فرمایند: «در میان فرزندان خود به عدالت رفتار کنید، همان گونه که دوست دارید دیگران در مورد شما به عدالت و محبت رفتار کنند» (نمازÙ‰، ۱۳۸۵، ج ۲، ص ۶۸۴) و نیز در روایتÙ‰ از امام صادق علیه السلام نقل شده است: «بدترین پدران کسانÙ‰ اند که نیکÙ‰ به فرزندان، آنان را به ورطه افراط کشاند» (یعقوبÙ‰، بÙ‰ تا، ج ۲، ص ۳۲۰).

در سیره حضرت زهرا علیهاالسلام نمونه هایÙ‰ که نشانگر توجه و دقت ایشان نسبت به رفتار توØ£م با عدالت بین فرزندان است، نقل شده است. گفته شده است، روزÙ‰ امام حسن و امام حسین علیهماالسلام به درخواست پیامبر صلÙ‰ الله علیه و آله کشتÙ‰ گرفتند. حضرت زهرا علیهاالسلام مÙ‰ گوید: من دیدم که پیامبر با جملاتÙ‰ حسن را تشویق کرده، درصدد تقویت اوست. بدین خاطر به پدرم گفت: «اÙ‰ پدر بزرگوار! از شما تعجب مÙ‰ کنم که یکÙ‰ را بر دیگرÙ‰ ترجیح مÙ‰ دهید، آن هم بزرگ تر را بر کوچک تر!» پیامبر فرمود: «دوستم جبرئیل حسین را تشویق و تحریک مÙ‰ کند و من حسن را تشجیع مÙ‰ کنم.» ازاین رو، حضرت زهرا علیهاالسلام به عدم تبعیض بین کودکان اهتمام داشتند.

همچنین در نمونه اÙ‰ دیگر، قضاوت عادلانه حضرت زهرا علیهاالسلام بین دو کودک خردسال خویش در مسابقه خطاطÙ‰ بین امام حسن و امام حسین علیهماالسلام مورد تØ£مل است. ایشان با در نظر گرفتن روحیه حساس و زودرنج کودکان، با ریختن دانه هاÙ‰ گردن بند خود بر زمین و تشویق کودکان به جمع کردن آنها، قضاوت را به درستÙ‰ به خود آنان واگذار کردند (مجلسÙ‰، ۱۴۰۳ق، ج ۴۳، ص ۳۰۹).

۵. ارزشمندÙ‰ و تØ£کید بر نقش مادرÙ‰ در تربیت اسلامÙ‰: از مهم ترین ویژگÙ‰ هاÙ‰ تربیتÙ‰ دین اسلام که در سیره حضرت زهرا علیهاالسلام نیز دیده مÙ‰ شود، تØ£کید بر نقش مادر و انس و محبت وÙ‰ نسبت به طفل در رشد و شکوفایÙ‰ همه جانبه کودک است. در روایات بسیارÙ‰ که در این نوشتار، فرصت پرداختن به آنها نیست، بر ارزش و اهمیت مادرÙ‰ در دیدگاه اسلام تØ£کید شده است. از سیره حضرت زهرا علیهاالسلام نقل شده است که ایشان نسبت به فرزندان خود محبت و عطوفت بسیارÙ‰ نشان مÙ‰ دادند و با توجه به نیازهاÙ‰ طفل خویش عمل مÙ‰ کردند. نقل شده که «روزÙ‰ بلال دیر به مسجد آمد. پیامبر صلÙ‰ الله علیه و آله سؤال فرمود: چرا دیر آمدÙ‰؟ عرض کرد: از کنار خانه فاطمه علیهاالسلام مÙ‰ گذشتم درحالÙ‰ که با دست خود آسیاب مÙ‰ کرد و کودکش حسین علیه السلام گریه مÙ‰ کرد، به او عرض کردم: اگر اجازه مÙ‰ فرمایید من آسیاب مÙ‰ کنم و شما کودک را آرام کنید، یا من کودک را آرام کنم و شما آسیاب کنید. فرمود: من نسبت به فرزند مهربان تر از تو هستم. من براÙ‰ آن حضرت آسیاب کردم. پیامبر فرمودند: تو به فاطمه رحم کردÙ‰، خداوند تو را مشمول رحمتش فرماید» (مجلسÙ‰، ۱۴۰۳ق، ج ۴۳، ص ۲۸۰).

همچنین نقل شده که حضرت زهرا علیهاالسلام فرزندان خود را به بازÙ‰ و مسابقه تشویق مÙ‰ کرد و گاهÙ‰ با آنان به بازÙ‰ مشغول مÙ‰ شد و با حرکت ها و گفتارهاÙ‰ شیرین مادرانه و بالا و پایین انداختن فرزندان خود، آنان را از احساسات پاک مادرÙ‰ سیراب مÙ‰ نمود (نیلÙ‰ پور، ۱۳۸۷، ص ۱۷۸). ابراز محبت و ارتباط قوÙ‰ مادر با طفل، یک نیاز حیاتÙ‰ براÙ‰ رشد کودک محسوب مÙ‰ شود. به اذعان تاریخ، در قرن سیزدهم میلادÙ‰ سزار فریدریک دوم به والدین و نیز مادران رضاعÙ‰ دستور داد که کودکان تحت مراقبت خویش را فقط غذا بدهند و شست وشو کنند، ولÙ‰ حق هیچ گونه مهر ورزیدن و صحبت و بازÙ‰ کردن با آنان را ندارند. او مÙ‰ خواست کودکان، زبان یاد نگیرند تا وقتÙ‰ بزرگ شدند، هر دسته از آنان را با یک زبان آشنا کند. این کار او موجب شد که این کودکان به دلیل عدم ارتباط اجتماعÙ‰ و عاطفÙ‰ با مادر و درنتیجه، عدم رشد روانÙ‰، یکÙ‰ پس از دیگرÙ‰ از بین بروند (جمعÙ‰ از مؤلفان، ۱۳۸۸، ص ۶).

مهم ترین روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام در موضوع فرزندپرورÙ‰

با رجوع به آموزه هاÙ‰ اسلام و سیره عملÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام، مهم ترین روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ ایشان در موضوع فرزندپرورÙ‰ را مÙ‰ توان به قرار ذیل دانست:

۱. روش الگودهÙ‰: الگو به معناÙ‰ سرمشق، مقتدا، اسوه، قدوه و... مÙ‰ باشد (دهخدا، ۱۳۷۷، ذیل واژه الگو). در این روش، مربÙ‰ مÙ‰ کوشد نمونه رفتار و کردار مطلوب را عملاÙ‹ در معرض دید متربÙ‰ قرار دهد و بدین گونه موقعیت اجتماعÙ‰ او را دگرگون کند تا او به پیروÙ‰ بپردازد و حالت نیکویÙ‰، مطابق با آن عمل نمونه، در خویش پدید آورد. این روش، با عنایت به آیات قرآن کریم (ممتحنه: ۴و۶Ø› احزاب: ۲۱) که در آنها، دو تن از انبیاÙ‰ بزرگ الهÙ‰، یعنÙ‰ حضرت ابراهیم علیه السلام و حضرت محمد صلÙ‰ الله علیه و آله، «اسوه حسنه» (الگوهاÙ‰ نیک) معرفÙ‰ شده اند، به خوبÙ‰ قابل درک است. مهم ترین ویژگÙ‰ هاÙ‰ الگوÙ‰ شایسته از دیدگاه اسلام را مÙ‰ توان مطابقت گفتار با عمل (صالحÙ‰، ۱۳۸۴، ص ۴۱)، محبت و دلسوزÙ‰ (توبه: ۱۲۸)، صبر و استقامت (سجده: ۲۴) و ایمان و تقوا دانست.

 در سیره حضرت زهرا علیهاالسلام، این روش تربیتÙ‰ کاملاÙ‹ نمودار است. ایشان به اذعان احادیث متعددÙ‰ از ائمÙ‘ه اطهار علیهم السلام در عمل خود نسبت به رعایت آموزه هاÙ‰ اسلامÙ‰ بسیار دقیق و عامل بودند. هر عمل حضرت یک الگوÙ‰ صحیح براÙ‰ فرزندانشان به شمار مÙ‰ آید. از راست گویÙ‰ و صداقت، که از مهم ترین ویژگÙ‰ هاÙ‰ یک انسان به شمار مÙ‰ روند، گرفته تا شهامت و صبر و استقامت. از آشناترین مواردÙ‰ که از سیره حضرت زهرا علیهاالسلام در این باره نقل شده، مقدم دانستن همسایگان بر خود در دعاهاÙ‰ شبانه مÙ‰ باشد (مجلسÙ‰، ۱۴۰۳ق، ج ۴۳، ص ۸۲و۹۰). هم اصل مناجات و ارتباط با خدا در شب و هم شیوه دعا کردن حضرت، الگویÙ‰ صحیح و عملÙ‰ براÙ‰ فرزندانشان مÙ‰ باشد.

همچنین مقدم داشتن دیگران بر خود Ù€ که اصلÙ‰ بسیار ارزشمند و انسانÙ‰ در تعالیم دینÙ‰ ماست Ù€ در سوره مبارکه «انسان» نسبت به خانواده حضرت زهرا علیهاالسلام ذکر شده است. در آیات ابتدایÙ‰ این سوره، به داستان سه روز روزه دارÙ‰ این خانواده و اطعام فقیران با طعام خود اشاره شده است که اوج روحیه ایثار و استقامت این خانواده شریف را نمایان مÙ‰ سازد. چنین الگوسازÙ‰ براÙ‰ کودکان است که فرزندانÙ‰ همچون امام حسن و امام حسین علیهماالسلام و زینب کبرÙ‰ علیهاالسلام را به جامعه بشریت تقدیم مÙ‰ کند که علاوه بر شکوفاسازÙ‰ اصل انسانىِ گذشت و ایثار در کودک، روحیه انفاق گروهÙ‰ را نیز در وÙ‰ ایجاد مÙ‰ کند.

از دیگر ابعاد مهم روش الگودهÙ‰ در سیره حضرت زهرا علیهاالسلام، التزام تام و تمام ایشان به اصل حیا، حجاب و عفاف است که به طور جدÙ‰ براÙ‰ منش فرزندانشان تØ£ثیرگذار بوده است. از آشناترین موارد مطرح در این عرصه، حجاب گرفتن حضرت زهرا علیهاالسلام در مقابل مرد نابینا مÙ‰ باشد (همان، ص ۹۱).

مÙ‰ توان موارد بسیارÙ‰ را در حوزه روش الگودهÙ‰ از سیره حضرت زهرا علیهاالسلام در عرصه هاÙ‰ مختلف، عبادÙ‰، فردÙ‰، اجتماعÙ‰ و خانوادگÙ‰ ذکر کرد که در این مجال نمÙ‰ گنجد و باید به طور کلÙ‰ اذعان داشت که خودسازÙ‰ فردÙ‰ پدران و مادران از ارکان تربیتÙ‰ دیدگاه اسلام به شمار مÙ‰ رودØ› زیرا کودکان به واسطه ویژگÙ‰ هاÙ‰ طبیعÙ‰ شان همواره در حال سرمشق گیرÙ‰ از نزدیک ترین سرپرستان خود هستند که غالبا در درجه اول مادر و سپس پدر مÙ‰ باشد. ازاین رو، عمدتا پدر و مادر رفتارÙ‰ که از خود بروز مÙ‰ دهند را بعد از گذشت مدت زمانÙ‰، از فرزند خود مشاهده خواهند کرد و در طرح جامع اسلام در تربیت و سیره حضرت زهرا علیهاالسلام، این اصل بسیار مهم و بنیادین مورد اهتمام جدÙ‰ واقع شده است.

۲. روش موعظه حسنه: موعظه از شیوه هایÙ‰ است که صریحا در قرآن مجید به عنوان یکÙ‰ از روش هاÙ‰ دعوت به حق و از شیوه هاÙ‰ تربیتÙ‰ رسول خدا صلÙ‰ الله علیه و آله ذکر شده است (نحل: ۱۲۵Ø› سبØ£: ۴۶). موعظه به معناÙ‰ بازداشتن همراه با ترساندن آمده است: «الموعظه هو زجر مقترن بالتخویف» (راغب اصفهانÙ‰، ۱۴۱۲ق، ذیل واژه وعظ). علÙ‘امه طباطبائÙ‰ مÙ‰ فرماید: موعظه بیانÙ‰ است که نفس شنونده را نرم و قلب او را به رقت مÙ‰ آورد (طباطبائÙ‰، ۱۹۹۷م، ج ۱۲، ص ۳۷۲). موعظه در آیات کریمه قرآن مقید به صفت «حسنه» شده است تا آن را از موعظه «سیئه» جدا سازد. موعظه حسنه با شرایطÙ‰ واقع مÙ‰ شود که براÙ‰ وعظ، واعظ مفید و کارآمد است. از شرایط موعظه کردن این است که باید از روÙ‰ خیراندیشÙ‰، با زبان نرم، به دور از سرزنش و توبیخ و نصیحت هاÙ‰ فردÙ‰، در خلوت و دور از جمع صورت گیرد (نحل: ۹۰).

نقل شده است که فاطمه علیهاالسلام در هنگام بازÙ‰ با فرزندش امام حسن علیه السلام وعظ هایÙ‰ را در قالب شعر به ایشان تعلیم مÙ‰ دادند: «پسرم حسن! مانند پدرت باشØ› ریسمان ظلم را از حق برکن، خدایÙ‰ را بپرست که صاحب نعمت هاÙ‰ متعدد است، و هیچ گاه با صاحبان ظلم و تعدÙ‰ دوستÙ‰ مکن» (انصارÙ‰، ۱۳۷۲، ص ۸۹). این سخنان، علاوه بر آنکه به روش تربیتÙ‰ موعظه اشاره دارد، عیان مÙ‰ سازد که موعظه به کودک باید با زبانÙ‰ شیرین و کودکانه و در هنگام بازÙ‰ باشد. همچنین، محتواÙ‰ این کلام، بزرگ اندیشÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام در برخورد با طفل خود را نشان مÙ‰ دهد. ایشان فرزند خویش را از همان کودکÙ‰ به ظلم ستیزÙ‰ و حق گرایÙ‰ دعوت مÙ‰ کند و انسانیت را در او شکوفا مÙ‰ سازد.

۳. روش تمثیل، تشبیه و قصه گویÙ‰: این روش که در قرآن کریم به وفور مشاهده مÙ‰ شود (عنکبوت: ۴۱و۴۳Ø› کهف: ۴۵)، براÙ‰ بیان مفاهیم و معانÙ‰ بلند معنوÙ‰ و عقلانÙ‰ است که از سطح فهم عامه مردم بالاتر است. این روش، در تربیت کودک بسیار کارآمد و مناسب است.

همان گونه که در روایت پیشین اشاره شد، حضرت زهرا علیهاالسلام مفهوم والاÙ‰ ظلم ستیزÙ‰ را به زبان شعر به کودک خود آموزش مÙ‰ دهند و به این شیوه، به درک آن توسط کودک کمک مÙ‰ کنند.

۴. روش ایجاد عادات درست از کودکÙ‰: یکÙ‰ از محورهاÙ‰ اساسÙ‰ که حضرت زهرا علیهاالسلام بدان توجه و تØ£کید داشتند، ایجاد عادات صحیح در فرزند از همان دوران طفولیت است.

نقل شده که حضرت زهرا علیهاالسلام فرزندان خویش را از کودکÙ‰ به انجام عبادت و ارتباط با خداوند تشویق و عملاÙ‹ نیز این عادت را در آنها ایجاد مÙ‰ کردند. ایشان در شب ۲۳ ماه مبارک رمضان کودکان خود را به بیدارÙ‰ و نخفتن وادار مÙ‰ کردند و براÙ‰ آن برنامه ریزÙ‰ داشتند، به طورÙ‰ که در طول روز به استراحت و خواب کافÙ‰ طفل توجه داشتند تا در آن شب خاص، کودک از معنویت آن بهره مند شود و به عبادت و شب زنده دارÙ‰ عادت کند(ابن حیون،۱۳۸۵،ج۱،ص۲۸۲).

۵. روش محبت ورزÙ‰ و ملاطفت با کودک: از ارکان تربیت صحیح کودک، ایجاد روابط توØ£م با احترام و محبت مابین طفل و والد است. در حقیقت، محبت ورزÙ‰ یک روش مهم در تربیت استØ› زیرا از طریق گفتار و رفتار همراه با عطوفت مÙ‰ توان اولاÙ‹، بسیارÙ‰ از مفاهیم مهم اجتماعÙ‰ و فردÙ‰ را به کودک تفهیم نمود و ثانیا، زمینه مساعد براÙ‰ تØ£ثیر سایر روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ را نیز از این طریق فراهم نمود و ثالثا، موجب تحصیل رفتار محبت آمیز در خود کودک شد.

این روش که در سیره تربیتÙ‰ تمامÙ‰ معصومان علیهم السلام دیده مÙ‰ شود، در سیره قولÙ‰ و عملÙ‰ پیامبر اکرم صلÙ‰ الله علیه و آله و سپس حضرت زهرا علیهاالسلام با فرزندانشان ریشه دارد. در روایاتÙ‰، ایجاد رابطه عاطفÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام با کودکان خویش از طریق بوسیدن، بوییدن و در آغوش کشیدن آنها نقل شده است (نیلÙ‰ پور، ۱۳۸۷، ص ۱۸۰Ù€۱۸۲). حتÙ‰ ایشان در این زمینه، در وصیت خویش به امیرالمؤمنین علیه السلام مÙ‰ فرمایند: «بعد از من با دختر خواهرم امامه ازدواج کنØ› زیرا او با فرزندانم مهربان است» (مجلسÙ‰، ۱۴۰۳ق، ج ۴۳، ص ۱۹۲).

بحث و نتیجه گیرÙ‰

گفته شد: تربیت، برنامه اÙ‰ سنجیده و هدفمند به منظور رشد و شکوفاسازÙ‰ استعدادهاÙ‰ بالقوه انسان است. تربیت در دو دیدگاه روان شناسÙ‰ عصر مدرن و اسلام از نظر ویژگÙ‰ ها، تعریف، هدف، محدوده، محورها و شاخصه هاÙ‰ تربیت و نیز روش هاÙ‰ تربیتÙ‰، تفاوت هاÙ‰ بنیادینÙ‰ دارند. در پاسخ به سؤالات اصلÙ‰ و فرعÙ‰ این پژوهش، باید اذعان داشت:

۱. تعریف تربیت در دو دیدگاه روان شناسÙ‰ مدرن و اسلام به عنوان مبناÙ‰ روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام در فرزندپرورÙ‰ متفاوتندØ› زیرا هریک از این دو دیدگاه، مبتنÙ‰ بر نظام ارزشÙ‰ و مبانÙ‰ فکرÙ‰ متفاوتÙ‰ هستند. مفهوم تربیت در روان شناسÙ‰ عصر مدرن بیشتر به معناÙ‰ آموزش آکادمیک و رسمÙ‰ و نیز بررسÙ‰ مراحل رشد جسمÙ‰ و ذهنÙ‰ کودکان است. اما تربیت در دیدگاه اسلام، با شکوفایÙ‰ استعدادهاÙ‰ فطرÙ‰ و انسانÙ‰ فرد پیوند دارد.

۲. اهداف و محدوده تربیت نیز به تبعیت از تعریف آن در این دو دیدگاه متفاوت است. در دیدگاه روان شناسان غربÙ‰، مهم ترین هدف از رشد و تربیت کودک، همنوا و سازگار ساختن وÙ‰ با محیط پیرامون و عرف و اجتماعÙ‰ است که در آن زندگÙ‰ مÙ‰ کند. اما روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ اسلام در راستاÙ‰ هدف خداپرستÙ‰ و حق گرایÙ‰ و بر حول محورهایÙ‰ همچون اخلاق مدارÙ‰، طهارت و شکوفایÙ‰ انسانیت است. به همین دلیل، اگر عمل اشتباهÙ‰ در جامعه به صورت عرف و عادت بود، دین اسلام به همراهÙ‰ و همنوایÙ‰ با آن تشویق نمÙ‰ کند. همچنین مکتب تربیتÙ‰ اسلام، همه ابعاد و ساحت هاÙ‰ وجودÙ‰ انسان را پوشش داده و برنامه و طرحÙ‰ جامعÙ‰ از هنگام انتخاب همسر، پیش از باردارÙ‰، دوران باردارÙ‰ و شیردهÙ‰ و سپس در روند رشد فرزند تا انتها ارائه مÙ‰ دهد. اما در تمامÙ‰ این مراحل، اهداف اصلÙ‰ تربیت اسلامÙ‰ و محورهاÙ‰ بنیادین نظام ارزشÙ‰ اسلام مورد توجه مÙ‰ باشد. حال آنکه در روان شناسÙ‰ عصر مدرن ساحت هاÙ‰ معنوÙ‰ وجود فرد براÙ‰ تربیت تا به حال موردنظر نبوده اند.

۳. هر نظریه در روان شناسÙ‰ مدرن بر مبناÙ‰ تفکر یک فرد نشو و نما مÙ‰ یابد که در اندک زمانÙ‰ توسط صاحب نظرÙ‰ دیگر و با مبانÙ‰ فکرÙ‰ متفاوتÙ‰ مورد چالش و نقد قرار مÙ‰ گیرد. این روند علÙ‰ رغم آنکه براÙ‰ پیشبرد اهداف علمÙ‰ و بهبود نظریات مطرح شده بسیار کارآمد است، اما با مشکل بزرگÙ‰ روبه روست و آن، آسیبÙ‰ است که به نسل کودکان رشدیافته با نظریه اÙ‰ نادرست و نسنجیده وارد مÙ‰ شود. درحالÙ‰ که در دیدگاه اسلام، به دلیل جهان شمول بودن فضایل انسانÙ‰، بسیارÙ‰ از روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ در هر دوره و زمانÙ‰ و براÙ‰ هر نوع فرهنگÙ‰ قابل طرح مÙ‰ باشد.

۴. روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ روان شناسÙ‰ نوین اغلب براساس تحولات طبیعÙ‰ و جسمÙ‰ کودک ارائه شده اند. این روش ها به طور خلاصه مواردÙ‰ همچون شرطÙ‰ سازÙ‰ کلاسیک و عامل، الگوسازÙ‰، پاداش و انگیزش تشویقÙ‰، تقلید و بازÙ‰ نمایشÙ‰ را دربر دارد. برخÙ‰ از این روش ها با روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام که عبارتند از الگودهÙ‰، موعظه حسنه، تمثیل، تشبیه و قصه گویÙ‰ و ایجاد عادات درست از کودکÙ‰، مشابه اند. اما کیفیات و جزئیات پیاده سازÙ‰ این روش ها در این دو رویکرد متفاوتند. براÙ‰ نمونه، در روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام در روش الگودهÙ‰، الگویÙ‰ که به کودک ارائه مÙ‰ شود ارزش هاÙ‰ متفاوتÙ‰ را نسبت به نظرات روان شناسÙ‰ نوین باید در خود داشته باشد تا بتواند الگوÙ‰ مناسبÙ‰ براÙ‰ کودک به شمار رود. تزکیه و تهذیب از پیش نیازهاÙ‰ اصلÙ‰ یک الگو در دیدگاه اسلام است. همچنین در مورد نقش مادر در تربیت کودک در این دو دیدگاه تفاوت هاÙ‰ اساسÙ‰ وجود دارد. مادر در روش تربیتÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام صرفا یک پرستار خوب به شمار نمÙ‰ رود و نقش غیرقابل جایگزینÙ‰ در رشد و تربیت کودک دارد. اما در روان شناسÙ‰ نوین، هر فردÙ‰ که بتواند دستورالعمل خاصÙ‰ را در مورد کودک اجرا کند، صلاحیت نگه دارÙ‰ از کودک را مÙ‰ یابد و اصرارÙ‰ بر حضور مادر در کنار طفل براÙ‰ رشد همه جانبه وÙ‰ وجود ندارد.

منابع

ابن حیون، نعمان بن محمد (۱۳۸۵)، دعائم الاسلام، چ دوم، قم، مؤسسه آل البیت.

ابن شعبه حرانÙ‰، حسن بن علÙ‰ (۱۳۷۶)، تحف العقول، ترجمه پرویز اتابکÙ‰، تهران، فرزان روز.

احمدÙ‰، سیداحمد (۱۳۶۴)، اصول و روش هاÙ‰ تربیت در اسلام، تهران، جهاد دانشگاهÙ‰.

انصارÙ‰، عذرا (۱۳۷۲)، جلوه هاÙ‰ رفتارÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام، چ شانزدهم، قم، بوستان کتاب.

باقرÙ‰، خسرو (۱۳۷۴)، نگاهÙ‰ دوباره به تربیت اسلامÙ‰، تهران، مدرسه.

جمعÙ‰ از مؤلفان (۱۳۸۸)، روان شناسÙ‰ رشد(۱)، تهران، سمت.

 ـــــ (۱۳۸۴)، زمینه روان شناسÙ‰ هیلگارد، تهران، رشد.

دهخدا، علÙ‰ اکبر (۱۳۷۷)، لغت نامه، تهران، دانشگاه تهران.

راغب اصفهانÙ‰، حسین بن محمد (۱۴۱۲ق)، المفردات فÙ‰ غریب القرآن، بیروت، دارالعلم.

رفیعÙ‰، بهروز (۱۳۹۱)، آراØ¡ دانشمندان مسلمان در تعلیم و تربیت و مبناÙ‰ آن، تهران، سمت.

سیف، علÙ‰ اکبر (۱۳۸۷)، روان شناسÙ‰ پرورشÙ‰ نوین، تهران، دوران.

شریعتÙ‰،علÙ‰(۱۳۸۹)،مکتب تعلیم وتربیت اسلامÙ‰،تهران،چاپخش.

صالحÙ‰، محمد موسÙ‰ (۱۳۸۴)، سیره تربیتÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام، پایان نامه کارشناسÙ‰ ارشد، رشته علوم قرآنÙ‰، قم، مرکز جهانÙ‰ علوم اسلامÙ‰.

صدوق، محمدبن علÙ‰ (۱۳۷۷)، معانÙ‰ الاخبار، تهران، دارالکتب الاسلامیه.

طباطبائÙ‰، سیدمحمدحسین (۱۹۹۷م)، المیزان فÙ‰ تفسیرالقرآن، بیروت، مؤسسه الاعلمÙ‰ للمطبوعات.

طبرسÙ‰، فضل بن حسن (۱۴۱۲ق)، مکارم الاخلاق، چ چهارم، قم، شریف رضÙ‰.

کاردان، علÙ‰ محمد و همکاران (۱۳۸۰)، درآمدÙ‰ بر تعلیم و تربیت اسلامÙ‰ (۱)، تهران، سمت.

کریمÙ‰، یوسف (۱۳۸۰)، روان شناسÙ‰ تربیتÙ‰، تهران، ارسباران.

کلینÙ‰، محمدبن یعقوب (۱۴۰۷ق)، الکافÙ‰، چ چهارم، دارالکتب الاسلامیه.

مایر، فردریک (۱۳۷۴)، تاریخ اندیشه هاÙ‰ دینÙ‰، ترجمه علÙ‰ اصغر فیاض، تهران، سمت.

مجلسÙ‰، محمدباقر (۱۴۰۳ق)، بحارالانوار، چ دوم، بیروت، دار احیاØ¡التراث العربÙ‰.

مصباح، محمدتقÙ‰ (۱۳۸۳)، جامÙ‰ از زلال کوثر، قم، مؤسسه آموزشÙ‰ و پژوهشÙ‰ امام خمینÙ‰ قدس سره.

مطهرÙ‰، مرتضÙ‰ (۱۳۷۵)، تعلیم و تربیت اسلامÙ‰، تهران، صدرا.

مک دانلد، فردریک (۱۳۶۶)، روان شناسÙ‰ تربیتÙ‰، ترجمه زهره سرمد، تهران، دانشگاه تهران.

موسوÙ‰ کاشمرÙ‰، سید مهدÙ‰ (۱۳۸۶)، روش هاÙ‰ تربیت، قم، بوستان کتاب.

میالاره، گاستون (۱۳۷۵)، معنÙ‰ و حدود علوم تربیتÙ‰، ترجمه علÙ‰ محمد کاردان، چ دوم، تهران، دانشگاه تهران.

نیلÙ‰ پور، مهدÙ‰ (۱۳۸۷)، فرهنگ فاطمیه، اصفهان، مرکز فرهنگÙ‰ رزمندگان اصفهان.

همت بنارÙ‰، علÙ‰ (۱۳۸۳)، تعامل فقه و تربیت، قم، مؤسسه آموزشÙ‰ و پژوهشÙ‰ امام خمینÙ‰ قدس سره.

مجید زارعÙ‰: دانشجوÙ‰ دکترÙ‰ روان شناسÙ‰ عمومÙ‰ دانشگاه آزاد اسلامÙ‰ واحد علوم تحقیقات.

راحله کاردوانÙ‰: دانشجوÙ‰ دکترÙ‰ مطالعات زنان دانشگاه تربیت مدرس.

معرفت - سال بیست و دوم Ù€ شماره ۱۹۲

انتهای متن/