فضایل شب قدر شب قدر از شب هاÙ‰ با عظمت و با اهمیت سال است و دلیل فضیلت این شب بر سایر شب ها به اعتبار امورÙ‰ است که در این شب محقق مÙ‰ گردد وگرنه اجزاÙ‰ زمان یا مکان ، درجه و رتبه وجودÙ‰ شان یکÙ‰ است و بین آنها تفاوتÙ‰ وجود ندارد. شب آمرزش گناهان است در منهج الصادقین در تفسیر سوره ((قدر)) از پیامبر خدا (صلÙ‰ الله علیه و آله و سلم ) روایت شده که فرمودند: ((هر کس شب قدر را احیا دارد و مومن باشد و به روز جزا اعتقاد داشته باشد، تمامÙ‰ گناهانش ‍ آمرزیده مÙ‰ شود.)) قلب ماه رمضان است در روایتÙ‰ مÙ‰ خوانیم که امام صادق (علیه السلام ) فرمود: ((از کتاب خدا استفاده مÙ‰ شود که شماره ماه هاÙ‰ سال نزد خداوند، دوازده ماه است و سر آمد ماه ها، رمضان است و قلب ماه رمضان ، لیله القدر است .))^(۴۶) سرور شب هاست پیامبر خاتم فرمود: ((لیله القدر سیده اللیالÙ‰ ))^(۴۷) شب قدر، سرور شبهاست . از هزار ماه بهتر است در فرهنگ غنÙ‰ اسلام ، همه امور را با معیارهاÙ‰ الهÙ‰ مÙ‰ سنجندØ› از این رو قرآن کریم ، ابراهیم ، ((قهرمان توحید)) را یک امت مÙ‰ داند و یا در مورد شب قدر در قرآن مÙ‰ خوانیم : (لیله القدر خیر من اØ¡لف شهر) و در صحیفه سجادیه (دعاÙ‰ ۴۴) آمده است که فضل لیله واحده من لیالیه ، علÙ‰ لیالÙ‰ الف شهر و سماها، لیله القدر^(۴۸).^(۴۹) به چه سبب شب قدر بهتر از هزار ماه است ؟ در خبرÙ‰ از رسول خدا (صلÙ‰ الله علیه و آله و سلم ) نقل شده است : هنگامÙ‰ که ماه رمضان نزدیک شد - در ایامÙ‰ که سه روز از ماه شعبان باقÙ‰ بود - به بلال گفت : مسلمانان را به مسجد بخوان و چون گرد آمدند، بر فراز منبر رفت و پس از حمد و ثناÙ‰ الهÙ‰ فرمود: اÙ‰ مردم ! پروردگار این ماه را به شما اختصاص داده است ، آن سید ماههاست و در آن شبÙ‰ است که از هزار ماه نیکوتر است .^(۵۰) نظرهاÙ‰ گوناگونÙ‰ در خصوص بهتر بودن این شب مبارک از هزار ماه ، ابراز شده است .^(۵۱) الف ) عمل نیک در این شب از هزار ماهÙ‰ که در آنها شب قدر نباشد بهتر است و در این خصوص ، روایت زیر قابل دقت است : راوÙ‰ از امام صادق (علیه السلام ) سوال مÙ‰ کند: چگونه ممکن است شب قدر از هزار ماه بهتر باشد؟ امام (علیه السلام ) فرمودند: العمل فیها خیر من العمل فÙ‰ الف شهر لیس فیها لیله القدر.^(۵۲) ب ) از امام زین العابدین (علیه السلام ) روایت شده که فرمود: خدا به رسول خود محمد (صلÙ‰ الله علیه و آله و سلم ) گفت : آیا مÙ‰ دانÙ‰ براÙ‰ چه شب قدر از هزار ماه برتر است ؟ اظهار داشت : نه . خداوند فرمود: براÙ‰ این که در این شب ، فرشتگان و روح به اذن بارÙ‰ تعالÙ‰ هر امرÙ‰ را فرود مÙ‰ آورند.^(۵۳) ج ) نزول قرآن در آن شب . حال که کلام به این جا رسید، بد نیست تا اشاره اÙ‰ گذرا به وجوه دیگرÙ‰ که دانشمندان نقل کرده اند، داشته باشیم : الف ) عبادت یک شب پیروان پیامبر (صلÙ‰ الله علیه و آله و سلم ) از سلطنت هزار ماه بنÙ‰ امیه - که تقریبا هشتاد و اندÙ‰ سال مÙ‰ شود - برتر است .^(۵۴) ب ) نقل است که پیامبر (صلÙ‰ الله علیه و آله و سلم ) نام چهار تن از عابدان (یحیÙ‰ ، زکریا، حزقیل و یوشع ) را بر زبان جارÙ‰ کرد و فرمود: ((اینان هشتاد سال خدا را پرستیدند و لحظه اÙ‰ هم از یاد او غافل نشدند و مرتکب گناه نگردیدند.)) حضار تعجب کردند. جبرئیل ((سوره قدر)) را فرود آورد.^(۵۵) پ ) ابوبکر ورÙ‘اق گوید: ملک سلیمان هزار ماه بود و ملک ذوالقرنین هزار ماه و کسÙ‰ که در شب قدر خدا را عبادت کند، از ملک و سلطنت آن دو بهتر است . ت ) ثعلبÙ‰ گوید: پیامبر (صلÙ‰ الله علیه و آله و سلم ) به یاران خود فرمودند: در بنÙ‰ اسرائیل ، عابدÙ‰ مÙ‰ زیست که ((شمسون )) نام داشت ، وÙ‰ هزار ماه ، سلاح بست و در راه خدا نبرد کرد. صحابه گفتند: آیا ما نیز با این عمر کوتاه به چنین سعادتÙ‰ نائل خواهیم شد؟ که سوره قدر نازل گردید. ه ) شب قدر از هزار ماه بهتر است ، زیرا بر امت هاÙ‰ پیشین ، هزاران ماه گذشت و آنان در تاریکÙ‰ ها و گمراهÙ‰ ها به سر مÙ‰ بردند. نزول قرآن در این شب طبق روایات موجود، مجموع قرآن ، که معجزه جاوید رسول خدا (صلÙ‰ الله علیه و آله و سلم ) است ، در شب قدر دفعتا به صورت یک روح از لوح محفوظ به آسمان دنیا یا بیت المعمور و یا قلب پیامبر اکرم (صلÙ‰ الله علیه و آله و سلم ) نازل شده است . این را اصطلاحا نزول دفعÙ‰ (یکباره ) و نزول اجمالÙ‰ قرآن مÙ‰ گویند، اما قرآن یک نزول تدریجÙ‰ و تفصیلÙ‰ هم دارد، که طÙ‰ ۲۳ سال دوران نبوت پیامبر گرامÙ‰ اسلام (صلÙ‰ الله علیه و آله و سلم ) به صورت الفاظ نازل شده است . به همین علت ، لغویان بین کلمه نزول از باب افعال و از باب تفعیل فرق گذارده اندØ› از این رو آیاتÙ‰ که با لفظ ((انزال )) و مشتقات آن آمده ، ظاهر در نزول ((دفعÙ‰ )) مÙ‰ دانند و آیاتÙ‰ که با لفظ ((تنزیل )) و مشقات آن وارد شده است ، ظاهر در نزول ((تدریجÙ‰ )) مÙ‰ دانند. سوره قدر نامگذارÙ‰ یکÙ‰ از ((سور قرآن )) به نام قدر (سوره القدر)، گویاÙ‰ فضیلت و اهمیت این شب است . شب مبارک شب قدر شبÙ‰ مبارک و فرخنده است ، چون قرآن که بهترین خیرات و برکات است ، در این شب نازل شده است : (انا اØ¡نزلناه فÙ‰ لیله مبارکه .) تعیین شب قدر در این که شب قدر، بیش از یک شب در سال نیست و در این که آن شب در ماه مبارک رمضان واقع شده است ، نزد ما خلافÙ‰ نیست ، اما در تعیین یکÙ‰ از شب هاÙ‰ ماه رمضان ، به عنوان شب قدر، بین علما و دانشمندان ، اختلاف وجود دارد. و همان طور که ((صلوه وسطÙ‰ )) در بین نمازهاÙ‰ پنج گانه و ((اسم اعظم )) در میان اسماÙ‰ الهÙ‰ و ((ساعت استجابت دعا)) در ساعت هاÙ‰ روز جمعه و ((ولÙ‰ خدا)) در بین بندگان و ((رضاÙ‰ خدا)) در طاعات و ((سخط خود را)) در سیئات گذاشته است ^(۵۶) و وقت قیام ساعت و هنگام قیام امام زمان (عج ) و وقت مرگ را نیز مشخص نفرموده است - تا اهل معصیت آنها را وسیله نیل به مقاصد خود قرار ندهند - و در مقابل ، مومنان بیشتر مراقب اعمال و رفتار خود باشند و کلیه نمازهاÙ‰ روزانه را با توجه و دقت کامل انجام دهند و کلیه اسماÙ‰ الهÙ‰ را نیز مواظبت کنند و به همه بندگان احترام نمایند و روز جمعه به دعا بیشتر همت گمارند، زیرا:

چه هر گوشه ، تیر نیاز افکنÙ‰

Â

امید است ناگه که صیدÙ‰ زنÙ‰

و قیام قیامت ، مخفÙ‰ است تا مردم از وقوع ناگهانÙ‰ او وحشت داشته باشند و شب قدر، نیز مستتر و مخفÙ‰ است و دقیقا مشخص نیست Ø› اما بÙ‰ گمان این عدم تعیین به نفع بندگان است و در روایت آمده است که : قیل لامیرالمؤ منین (علیه السلام ): اخبرنا عن لیله القدر؟ قال : ما اØ¡خلوا من ان اکون اعلمها و لست اشک ان الله انما یسترها عنکم ، نظرا لکم ، لاØ¡نه لو اعلمکموها عملتم فیها و ترکتم غیرها.^(۵۷) به امیر مؤ منان علÙ‰ (علیه السلام ) گفتند: ما را از شب قدر آگاه کن . فرمود: خالÙ‰ از این نیستم که آن را بدانم . شک ندارم که خداوند به خاطر کمک کردن و مهلت دادن به شما آن را از شما مÙ‰ پوشاند، چون اگر آن را به شما اعلام مÙ‰ کرد، در همان شب عمل مÙ‰ کردید و در غیر آن شب ، عبادت را ترک مÙ‰ کردید. بنابراین شاید حکمت اخفا و مجهول ماندن آن این باشد که مومنان ، شبهاÙ‰ بیشترÙ‰ را قدر بدانند و به آرزوÙ‰ درک فضیلت آن به کارهاÙ‰ نیک و عبادت بیشترÙ‰ پرداخته و از معاصÙ‰ و زشتیها دورÙ‰ گزینند و در پرستش خداوند تلاش نمایند.^(۵۸)

اÙ‰ خواجه ، چه گویÙ‰ ز شب قدر نشانÙ‰

Â

هر شب ، شب قدر است ، اگر قدر بدانÙ‰

علت دیگر این امر را این گونه گفته اند: هنگامÙ‰ که بنده با این که یقین به لیله القدر ندارد و در اطاعت و بندگÙ‰ ، کوشش و جهدÙ‰ به سزا انجام داد تا شاید آن شب را درک کند، خداوند متعال در برابر ملائکه به انسان مباهات مÙ‰ کند و مÙ‰ گوید: این همان موجودÙ‰ است که آنان را مفسد و خون ریز، معرفÙ‰ مÙ‰ کردیدØ› اینکه تلاش و کوشش او را در شبÙ‰ که احتمال شب قدر بودن آن مÙ‰ رود بنگرید و قضاوت کنید که اگر یقین به آن شب داشت ، چگونه اطاعت و بندگÙ‰ مرا مÙ‰ نمودØ› در این هنگام روشن شد که : انÙ‰ اعلم ما لا تعلمون ...^(۵۹) علت دیگر هم این که اگر این شب خجسته معین بود، برخÙ‰ بر اثر توفیق احیاÙ‰ آن ، مبتلا به عجب و غرور مÙ‰ گردند و اگر معین نباشد، بر اثر تمرین و مراقبت بیشتر، ملکات فاضله در نفسشان راسخ ‌تر مÙ‰ گردد و از برکات و پاداش هاÙ‰ بیشتر بهره مÙ‰ گیرند.^(۶۰) استاد علÙ‰ کریمÙ‰ جهرمÙ‰ در کتاب حول لیله القدر وجوهÙ‰ براÙ‰ اختفاÙ‰ این شب ذکر کرده اند، که از آن جمله است : اگر این شب معلوم بود، حرمت و عظمت در خور شاØ¡ن را در نظر مردم نداشت . سیره مردمان بر این است که براÙ‰ هر چه از دید آنان مخفÙ‰ است ، احترام بیشترÙ‰ قائلند، چنان که احترام گذارÙ‰ آنان بر قبور ائمه و اعتاب آن بزرگواران که در مسیرهاÙ‰ دور و دراز است ، بیشتر از قبورÙ‰ است که در شهر و محل سکونت آنهاست و لذاست که در عزلت ، عزت و کرامت است ، اما در معاشرت پیاپÙ‰ ، ذلت و مهانت . و در کشکول شیخ بهایÙ‰ مÙ‰ خوانیم : در مشهد رضوÙ‰ ، در ماه ذÙ‰ القعده ، سال ۱۰۰۷ این اشعار را گفتم :

تو ز دیو نفس اگر جویÙ‰ امان	Â	رو نهان شو، چون پرÙ‰ از مردمان
چون شب قدر از همه مستور شد	Â	لاجرم از پاÙ‰ تا سر، نور شد
اسم اعظم چون کسÙ‰ نشناسدش	Â	سرورÙ‰ بر کل اسما بایدش ‍
گنج خواهÙ‰ ، کنج عزلت کن مقام	Â	واستتر واستخف ، عن کل الاØ¡نام
تا تو نیز از خلق پنهانÙ‰ همÙ‰	Â	لیله القدرÙ‰ و اسم اعظمÙ‰

در شب دیگر که این اشعار را گفتم ، در خواب دیدم که پدرم رقعه اÙ‰ به من داد، چون ملاحظه کردم ، دیدم بر بالاÙ‰ آن این آیه شریفه مرقوم است : تلک الدار الاخره نجعلها للذین لا یریدون علوا فÙ‰ الارض و لا فسادا و العاقبه للمتقین . شاید هم به منظور تعظیم و بزرگداشت آن ، معین اش نکرده اند تا بندگان خطاپیشه با انجام گناه ، حرمت آن را نشکنند و مورد خشم پروردگار قرار نگیرند.^(۶۱) از ابن عباس روایت کرده اند که جمله لیله القدر سه بار در سوره قدر تکرار شده و مجموع حروف لیله القدر نه حرف است و حاصل ضرب سه در نه ، بیست و هفت است ، به همین مناسبت باید شب قدر، شب بیست و هفتم باشد.^(۶۲) در کتاب احکام القرآن ابن عربÙ‰ معافرÙ‰ اندلسÙ‰ مالکÙ‰ ، درباره تعیین ((شب قدر)) گوید: شب ۲۷ رمضان ، شب قدر است ، زیرا علما حروف سوره قدر را شمرده اند و چون به کلمه ((هÙ‰ )) رسیدند، آن را ۲۷ حرف یافتند و دانستند که شب قدر، ۲۷ رمضان است .^(۶۳) البته این روش برداشت از قرآن در نزد مفسران و محققان ما ناصحیح است Ø› دانشمند شهیر شیعه ، مرحوم محمد جواد مغنیه ، پس از نقل این کلام مÙ‰ گوید: این نبوغ در استنتاج و این ورع در تفسیر کلام خدا، شÙ‰ Ø¡ عجیب و غریبÙ‰ نیست از کسÙ‰ که در مقام تعلیق زدن بر فتواÙ‰ امام شافعÙ‰ مÙ‰ نویسد: ((هذا کلام من لم یذق طعم الفقه )) و نیز در تعلیق بر فتواÙ‰ امام ابو حنیفه گوید: ((هذا فقه ضعیف .)) در هر حال برخÙ‰ تصور کرده اند که همه شب هاÙ‰ ماه رمضان ، احتمال قدر بودن را دارد. و بعضÙ‰ با استفاده از بعضÙ‰ روایات ، شب اول و برخÙ‰ شب هفدهم ^(۶۴) و عده اÙ‰ شب نوزدهم را شب قدر معرفÙ‰ کرده اند. جمع کثیرÙ‰ به استناد روایات فراوان دیگر معتقدند که در دهه آخر ماه رمضان است و این قول ، اتقان بیشترÙ‰ دارد. اینک ، به پاره اÙ‰ روایات که مستند قول اخیر است ، اشاره مÙ‰ کنیم : ۱Ù« حمران از امام پنجم (علیه السلام ) درباره آیه (انا اØ¡نزلناه فÙ‰ لیله مبارکه )^(۶۵) مÙ‰ پرسد. امام باقر (علیه السلام ) در جواب مÙ‰ فرماید: نعم لیله القدر، فÙ‰ کل سنه ، فÙ‰ شهر رمضان ، فÙ‰ عشر الاواخرØ›^(۶۶) بلÙ‰ ، آن شب قدر است که در تمام سالها در دهه آخر رمضان واقع شده است . ۲Ù« پیامبر اکرم (صلÙ‰ الله علیه و آله و سلم ) مÙ‰ فرمایند: ((التمسوها فÙ‰ العشر الاواخرØ›^(۶۷) شب قدر را در دهه آخر ماه مبارک رمضان بجویید.)) ۳Ù« و نیز نقل است که : ان النبÙ‰ (صلÙ‰ الله علیه و آله و سلم ) کان یوقظ اهله ، فÙ‰ العشر الاواخر من شهر رمضان Ø› رسول خدا اهل خویش را در دهه آخر ماه رمضان بیدار مÙ‰ کرد. شب بیست و سوم

آن شب قدرÙ‰ که گویند اهل خلوت امشب است

Â

یارب این تاثیر دولت از کدامین کوکب است

در تعیین ((شب قدر)) اختلاف نظر است ، ولÙ‰ از مجموع روایت هاÙ‰ وارد شده در این موضوع و سیره پیامبر (صلÙ‰ الله علیه و آله و سلم ) و اهل بیت (علیهم السلام ) و اصحاب مÙ‰ توان گفت : شب قدر بودن شب بیست و سوم ماه مبارک رمضان ، یقینÙ‰ است . و شب هاÙ‰ نوزدهم و بیست و یکم وسیله اÙ‰ براÙ‰ دست یافتن به آن است . اینک به ادله اÙ‰ چند در این خصوص اشاره مÙ‰ شود: الف ) از شیعه و اهل سنت ، نقل کرده اند که : عبدالله انیس انصارÙ‰ (جُهÙŽنÙ‰ ) که در خارج مدینه مÙ‰ زیسته و شرایطش طورÙ‰ بوده که نمÙ‰ توانسته زیاد به مدینه بیاید و از خیرات و برکات رسول خدا (صلÙ‰ الله علیه و آله و سلم ) استفاده کند روزÙ‰ خدمت رسول خدا (صلÙ‰ الله علیه و آله و سلم ) شرفیاب شد و عرض کرد: من شتران و گوسفندان و کارگرانÙ‰ دارم و منزلم از مدینه دور است ، ولÙ‰ دوست دارم ، یک شب از شب هاÙ‰ ماه رمضان را معین فرمایید تا سعÙ‰ کنم به مدینه بیایم و در نماز حاضر شوم . فدعاه رسول الله (صلÙ‰ الله علیه و آله و سلم ) فسارÙ‘ه فÙ‰ اØ¡ذنه ، فکان الجهنÙ‰ ، اذا کان لیله ثلاث و عشرین ، دخل بابله و غنمه و اهله ، الÙ‰ المدینه Ø›^(۶۸) پیامبر اکرم (صلÙ‰ الله علیه و آله و سلم ) مطلبÙ‰ را به گوش او سرÙ‰ فرمودند و پس از آن این مرد، شب هاÙ‰ بیست و سوم ماه رمضان با شتران و گوسفندان و کارگران خود وارد مدینه مÙ‰ شد. بعضÙ‰ این روایت را با شب قدر تطبیق داده اند. ب ) سفیان بن السمط گوید: قلت لابÙ‰ عبدالله (علیه السلام ): اللیالÙ‰ التÙ‰ یرجÙ‰ فیها من شهر رمضان ... ((شبهایÙ‰ که احتمال مÙ‰ رود، ((شب قدر)) در آنها باشد، کدام است ؟)) حضرت فرمود: ((تسع عشره واحدÙ‰ و عشرین و ثلاث و عشرین Ø› شب نوزدهم و بیست و یکم و بیست و سوم است .)) قلت ، فان اØ¡خذت انسانا، الفتره او عله ، ما المعتمد علیه من ذلک Ø› پرسیدم : اگر کسÙ‰ معذور باشد، به کدام شب بیشتر اهمیت بدهد؟ فرمودند: ((ثلاث و عشرین Ø› به شب بیست و سوم .)) پ ) از امام صادق (علیه السلام ) روایت است که فرمودند: التقدیر فÙ‰ لیله تسعه عشر، و الابرام فÙ‰ لیله احدÙ‰ و عشرین ، و الاØ¡مضاØ¡ فÙ‰ لیله ثلاث و عشرین Ø› اندازه گیرÙ‰ و تقدیر امور در شب نوزدهم انجام مÙ‰ شود و سپس در بیست و یکم ، ابرام و مهیا براÙ‰ امضا مÙ‰ گردد و آن گاه در شب بیست و سوم ، امضا خواهد شد. ت ) شیخ صدوق مÙ‰ فرماید: اتفق مشایخنا - رضÙ‰ الله عنهم - فÙ‰ لیله القدیر، علÙ‰ انها لیله ثلاث و عشرین من شهر رمضان .^(۶۹) بزرگان شیعه اتفاق کرده اند که شب قدر، بیست و سوم رمضان است . ث ) فتÙ‘ال نیشابورÙ‰ نیز مÙ‰ نویسد: اتفق اکثر مشایخنا - رضÙ‰ الله عنهم - علÙ‰ ان لیله القدر، لیله ثلاث و عشرین .^(۷۰) ((بیشتر مشایخ ما اتفاق کرده اند که بیست و سوم ماه رمضان ، شب قدر است .)) اعمال مخصوص این شب نیز مؤ ید مدعاÙ‰ ماست Ø› مثلا انجام دو غسل (اول و آخر شب ) و خواندن هزار مرتبه سوره قدر و تلاوت سوره دخان که نخستین آیه اش این است : (انا اØ¡نزلناه فÙ‰ لیله مبارکه ). ج ) در تفسیر گازر آمده است : ((عبدالله عمر گفت : در عهد رسول (صلÙ‰ الله علیه و آله و سلم ) چند نفر از صحابه به خواب دیدند که شب قدر، شب بیست و سوم است . حضرت رسول (صلÙ‰ الله علیه و آله و سلم ) فرمودند: خواب هاÙ‰ شما موافق است ، هر که خواهد عبادتÙ‰ کند، به شب بیست و سوم اهمیت دهد.)) چ ) و در خبر است که بنÙ‰ سلمه جمعÙ‰ را به مدینه فرستادند تا از رسول (صلÙ‰ الله علیه و آله و سلم ) بپرسند که شب قدر، کدام شب است . به نزدیک حضرت آمدند و سوال کردند. حضرت در جواب پرسشÙ‰ کردند: امشب چندم است ؟ گفتند: بیست و دوم . سپس پیامبر خدا (صلÙ‰ الله علیه و آله و سلم ) فرمودند: ((فردا شب .)) ح ) از امام صادق (علیه السلام ) منقول است که فرمودند: ان لیله الثالث و العشرین من شهر رمضان ، هÙ‰ لیله الجهنÙ‰ ، فیها یفرق کل امر حکیم ، و فیها تثبت البلایا و المنایا و الاجال و الارزاق و القضایا و جمیع ما یحدث الله فیها، الÙ‰ مثلها من الحول ، فطوبÙ‰ لعبد احیاها، راکعا و ساجدا و مثÙ‘ل خطایاه بین عینیه و یبکÙ‰ علیها، فاذا فعل ذلک ، رجوت ان لا یخیب ان شاØ¡ الله .^(۷۱) از این روایت استفاده مÙ‰ شود که محققا شب بیست و سوم رمضان ، همان لیله جهنÙ‰ است که در آن ، هر امر محکمÙ‰ فیصله داده خواهد شد و در آن شب ، هر حادثه اÙ‰ اعم از بلا، مرگ ، زندگÙ‰ و روزÙ‰ و تمام آنچه از حوادث الهÙ‰ در این شب و سایر شب ها در طول سال واقع خواهد شد، معین مÙ‰ گردد. و سپس امام (علیه السلام ) مÙ‰ افزایند: ((خوشا به حال آن بنده اÙ‰ که شب یاد شده را به رکوع و سجود احیا نماید و گناهان خود را در مقابل دیدگان مجسم کند و بر انجام آنها بگرید که اگر چنین کرد، امیدوارم که به خواست خدا ناامید نشود.)) حفص بن غیاث از امام صادق (علیه السلام ) از رسول خدا (صلÙ‰ الله علیه و آله و سلم ) نقل کرده است : انزل القرآن فÙ‰ ثلاث و عشرین من شهر رمضان Ø›^(۷۲) قرآن در شب ۲۳ رمضان نازل شده است . از سوÙ‰ دیگر بر حسب دو آیه از قرآن ، این کتاب آسمانÙ‰ در ماه رمضان و در شب قدر نازل شده است ، بنابراین شب قدر شب ۲۳ رمضان است . سید ابن طاووس رحمه الله مÙ‰ گوید: ((طبق کشف و بیان ، شب قدر همان شب بیست و سوم رمضان مÙ‰ باشد.))^(۷۳) شب قدر در مناطق مختلف آیا شب قدر در تمام کره زمین یک شب معین است یا متفاوت است ؟ بعضÙ‰ معتقدند، از آن جا که شروع ماه هاÙ‰ قمرÙ‰ در همه مناطق همزمان نیست ، شب قدر هم در همه بلاد، یک شب خاص نخواهد بود. برخÙ‰ دیگر مÙ‰ فرمایند: آغاز ماه هاÙ‰ قمرÙ‰ ، در کلیه مناطق یکÙ‰ است و اگر در شهرÙ‰ از شهرها هلال رؤ یت شود، آن شب در جمیع مناطقÙ‰ که با محل رؤ یت در بخشÙ‰ از شب مشترکند، اول ماه است و آن گاه پس از گذشت ۲۳ شب از رویت هلال رمضان ، آن شب ((لیله القدر)) است . دلیل این بزرگان ، اطلاق صحیحه هشام بن حکم از امام صادق (علیه السلام ) است که فرمودند: ان کانت له بیÙ‘نه عادله علÙ‰ اهل مصر، انهم صاموا ثلاثین علÙ‰ رؤ یته ، قضÙ‰ یوما. کسÙ‰ به واسطه ندیدن هلال ، ۲۹ روز ماه رمضان را روزه گرفت ، سپس بینه عادله پیدا شد بر این که در شهرÙ‰ از شهرها سÙ‰ روز روزه گرفته اند، به واسطه رویت هلال در شب قبل آن ، باید یک روز قضا کند. و در موثقه بصرÙ‰ ، امام صادق (علیه السلام ) فرمودند: ((فان شهد اهل بلد آخر، فاقضه Ø› اگر اهل شهرÙ‰ شهادت دهند که هلال را دیده اند و در آن روز که یوم الشک بود و روزه نگرفت ، باید آن را قضا کند.)) در این مورد، صاحب جواهر و نراقÙ‰ در مستند و حکیم در مستمسک ، نیز این قول را تقویت کرده اند. و اما از آنجا که اکثر فقها صحیحه هشام را مقید دانسته اند، لذا بر ماست که رعایت احتیاط کرده و ضمن توجه به رویت هلال در شهرهاÙ‰ نزدیک و یا موافق در افق ، شب بیست و سوم پس از رویت هلال در بلد خود را نیز احیا بداریم و همچنین شب بیست و سوم پس از رویت هلال در شهرهاÙ‰ دور و یا مخالف در افق را نیز احیا بگیریم تا مطمئن به درک فضیلت شب قدر گردیم . محرومان از برکات لیله القدر از برخÙ‰ روایات استفاده مÙ‰ شود که گروهÙ‰ از اسلام و رحمت و دیگر برکات شب قدر محرومند و آنها عبارتند از: ۱Ù« شارب الخمرØ› ۲Ù« خورنده گوشت خوک Ø› ۳Ù« کسÙ‰ که خود را به وسیله زعفران آرایش نماید.^(۷۴) ۴Ù« آنان که در منزل خود، سگ نگهدارÙ‰ مÙ‰ کنند (مگر به خاطر مصلحتÙ‰ مشروع ).^(۷۵) ۵Ù« ملعونان (منافقان )، رباخواران ، پیشوایان شرور، کافران ، رشوه گیران ، رشوه دهندگان ، قاطعان رحم ، شهوت رانان ، کتمان کنندگان حقیقت ، فتنه گران ، ظالمان ، یارÙ‰ دهندگان ظالمان ، شراب خواران ، اهل تهمت و دروغ و غیبت ، تارکان معروف و عاملان منکر و عاق والدین و ساحران و... ۶Ù« کسÙ‰ که کینه برادر مسلمان خود را به دل گیرد و با او دشمن باشد. میبدÙ‰ مÙ‰ نویسد: فرشتگان و جبرئیل گرد عالم مÙ‰ گردند و به همه جاÙ‰ ها در آیند و به همه خانه هاÙ‰ مومنان در شوند، خانه اÙ‰ که در آن جا ((مÙ‰ )) بود یا مدمن الخمر بود یا فرزندÙ‰ عاق بر پدر و مادر یا قاطع رحم بود یا در آن خانه سگÙ‰ بود یا تصاویر یا کسÙ‰ که نماز نکند یا دو مسلمان که با یکدیگر به هجرت باشند و سخن نگویند، فرشتگان در این خانه ها نروند و از خیرات و برکات این شب محروم باشند.^(۷۶) # # # در رفع این ابهام که چرا عرشیان توجهÙ‰ به این گروه از انسان ها ندارند و چرا باید از نورانÙ‰ بودن شب قدر و برکات آن محروم باشند، باید گفت : این گونه افراد با رمضان انسÙ‰ ندارند و زمینه بهره ورÙ‰ از برکات این شب ها را در خود فراهم نیاورده اند و روحشان نیز آمادگÙ‰ پذیرش ملائک و حقیقت برتر از آن روح را ندارندØ› کسÙ‰ که در طول یک سال ، با بÙ‰ بند و بارÙ‰ زندگÙ‰ را ادامه داده و از انجام هر خلافÙ‰ کوتاهÙ‰ نکرده است ، چگونه مÙ‰ تواند چشم به شب قدر بدوزد و پذیراÙ‰ ملائکه گردد؟! آرÙ‰ باید نخست دیو را از جان بیرون راند و آن گاه به انتظار فرود آمدن ملائکه و روح و نیز بارش رحمت الهÙ‰ نشست ، زیرا وجود زمینه هاÙ‰ پذیرش از ضروریات محسوب مÙ‰ گردد. البته ناگفته نماند که تزکیه خانه دل از وسوسه هاÙ‰ ابلیس لعین و پاکسازÙ‰ آن از آلودگÙ‰ هاÙ‰ ظلمانÙ‰ و آنگاه ایجاد زمینه براÙ‰ تغذیه سالم آن از غذاهاÙ‰ معنوÙ‰ و آرامش بخشÙ‰ ، هم چون ذکر و یاد خدا و توبه و استغفار و تلاوت قرآن و توسل و در نهایت ، درک فیوضات الهÙ‰ در لیله القدر، بدون توفیق از جانب حق تعالÙ‰ به دست نمÙ‰ آید و روÙ‰ همین اصل است که عارف سالک ، مرحوم میرزا جواد آقا ملکÙ‰ تبریزÙ‰ در المراقبات مÙ‰ فرماید: ((از مهم ترین دعاها در ماه رمضان ، این است که براÙ‰ توفیق ((عبادت شب قدر)) زیاد دعا کند)) و ما نیز دست به دعا برداشته و گوییم : پروردگارا، ما را از آنان که از خیرات و برکات این شب (لیله القدر) محرومند، قرار مده و خیر دنیا و آخرت را براÙ‰ ما و پدر و مادر و فرزندانمان مقدر فرما. اجمالÙ‰ از وظایف ما در شب قدر اعمال و وظایف شب هاÙ‰ قدر را مÙ‰ توان به دو قسم تقسیم کرد: ۱Ù« وظایف مشترک Ø› ۲Ù« وظایف مخصوص Ø› اینک به برخÙ‰ از اعمال مشترک در شب هاÙ‰ قدر اشاره مÙ‰ کنیم تا آنان که خواهان خوش کامÙ‰ و خوش بختÙ‰ هستند، به انجام آنها بپردازند: ۱Ù« غسل

شست و شویÙ‰ کن و آنگه به خرابات خرام

تا نگردد ز تو این دیر خراب آلوده (۷۷)

جهت پاکیزگÙ‰ جسم و صفاÙ‰ روح و روان ، مستحب است ^(۷۸) به نیت شب قدر و با قصد تقرب به خدا در اول آن شب ، غسل انجام شود.^(۷۹) سید ابن طاووس در اقبال به سند خود از امام صادق (علیه السلام ) روایت مÙ‰ کند که پیامبر (صلÙ‰ الله علیه و آله و سلم ) در دهه آخر ماه رمضان هر شب غسل مÙ‰ کرد.^(۸۰) ۲Ù« احیا و شب زنده دارÙ‰ حضرت باقر العلوم (علیه السلام ) به نقل از آباØ¡ کرامش نقل مÙ‰ کند: ((رسول خدا (صلÙ‰ الله علیه و آله و سلم ) نهÙ‰ کرد که از شب بیست و یکم و شب بیست و سوم ، غفلت شود و نهÙ‰ کرد که کسÙ‰ در آن شب بخوابد.))^(۸۱)   منبع : آوینی