نودیها:آداب میهمانی از جمله مباحث اخلاقی و اجتماعی است که در دین اسلام با جزئیÙ‘ات خاصÙ‘ی مورد توجÙ‘ه قرار گرفته است. یکی از آنها، شیوه سخن گفتن و شنیدن است. با توجÙ‘ه به اینکه طبیعتاÙ‹ در جمع های خودمانی افراد با سلیقه ها و اعتقادات گوناگون حضور دارند، شایسته است که انسان، بهترین شیوه برخورد با نظرات مخالف را بداند تا شیرینی دیدار را با تلخی عصبانیÙ‘ت مبادله نکند. به همین منظور در این نوشتار، شیوه برخورد با نظرات مخالف دیگران را از دیدگاه قرآن و دین اسلام مورد بررسی قرار می دهیم.

ایÙ‘ام نوروز، بهترین فرصت برای دید و بازدید و ملاقات با اقوام و نزدیکان است. امروزه، بسیاری از افراد خانواده ها دور از یکدیگر و در شهرهای مختلف زندگی می کنند و چه بسا در هر سال، تنها در ایÙ‘ام نوروز موفÙ‘ق به دیدار یکدیگر شوند.  پس این فرصت را باید قدر دانست و کمال استفاده را از آن نمود. 

عقاید آزاد

دین اسلام، پرچمدار آزادی عقیده است و می فرماید: لا إِکÙ’راهÙŽ فِی الدِّینِ قÙŽدÙ’ تÙŽبÙŽیÙ‘ÙŽنÙŽ الرُّشÙ’دُ مِنÙŽ الÙ’غÙŽی‏؛ در دین هیچ اجبارÙ‰ نیست. و راه از بیراهه به خوبÙ‰ آشکار شده است.(بقرهØ› ۲۵۶) این اختیار، به این معنا نیست که اسلام، برای ترغیب و جذب کافران به دین اسلام هیچ راهی را تعبیه ننموده استØ› بلکه راه ارشاد و باز کردن گره های ذهنی گمراهان و متحیÙ‘ران رسالت دین است. یعنی وظیفه دین و پیامبران، نشان دادن راه و ایدئولوژی صحیح استØ› نه اجبار به پذیرش آن! لذا می فرماید: وÙŽ لÙŽوÙ’ شاØ¡ÙŽ اللÙ‘ÙŽهُ ما Ø£ÙŽشÙ’رÙŽکُوا وÙŽ ما جÙŽعÙŽلÙ’ناکÙŽ عÙŽلÙŽیÙ’هِمÙ’ حÙŽفیظاÙ‹ وÙŽ ما Ø£ÙŽنÙ’تÙŽ عÙŽلÙŽیÙ’هِمÙ’ بِوÙŽکیلٍ؛ و اگر خدا مÙ‰ ‏خواست آنان شرک نمى‏ آوردند، و ما تو را بر ایشان نگهبان نکرده‏ایم، و تو وکیل آنان نیستÙ‰. (انعامØ› ۱۰۷) این اصل، لازمه مختار دانستن انسان است و اگر چنین نباشد، دیگر عذاب و پاداش او نیز معنایی نخواهد داشت. پس، قبل از هر گفتگویی باید با توجÙ‘ه داشتن به احتمال تفاوت نظر و عقیده آن شخص با خود، با کمال آرامش آن نظر مخالف را هضم کنیم.

دقÙ‘ت در سخن

مقتضای ادب اسلامی، دقÙ‘ت در سخن گفتن و اظهار عقاید است. آداب دقیق و ظریف متعدÙ‘د سخن گفتن، در دین اسلام توصیه و تکلیف شده است. به عنوان نمونه از امام علÙ‰ (علیه السلام) پرسیدند، زیباترین مخلوقات خدا کدام است؟ فرمودند: "سخن". گفتند: "زشت ‏ترین آنها کدام است؟" باز هم فرمود: "سخن"، سپس فرمود: بِالÙ’کÙŽلامِ ابÙ’یÙŽضÙ‘ÙŽتِ الÙ’وُجُوهُ وÙŽ بِالÙ’کÙŽلامِ اسÙ’وÙŽدÙ‘ÙŽتِ الÙ’وُجُوهُ؛ چهره ‏ها با سخن سفید مÙ‰ ‏شوند و با سخن سیاه مى‏ گردند. (بحارالØ£نوار، ج۷۸، ص۵۵) کنایه از این که عدÙ‘ه ‏اÙ‰ به خاطر سخن سنجیده و وزین خود، رو سفید مÙ‰ ‏شوند و عدÙ‘ه اÙ‰ به دلیل بیهوده‏ گویÙ‰، پرگویÙ‰، غیبت، دروغ و ... روسیاه و سرافکنده مى‏ گردند. خلاصه اینکهØ› هر سخن جایی و هر نکته مکانی دارد. چه ضرورتی دارد که انسان در مورد هر موضوعی و در هر جمعی، نظر خود را بر زبان بیاوریمØ› به خصوص در جایی که می دانیم نظر دیگران مخالف با نظر ماست.

توهÙ‘م مخالفت

یکی از مهمترین آداب گفتگو، خوب گوش دادن و دقÙ‘ت در سخنان طرف مقابل است. مسØ£له ای که متØ£سÙ‘فانه در بسیاری از اوقات از آن غفلت می شود. قرآن کریم در آیات متعدÙ‘دی از این نکته سخن به میان می آورد. جهنÙ‘میان دلیل دوزخی شدن خود را اینگونه بیان می کنند: وÙŽ قالُوا لÙŽوÙ’ کُنÙ‘ÙŽا نÙŽسÙ’مÙŽعُ اوÙ’ نÙŽعÙ’قِلُ ما کُنÙ‘ÙŽا فÙ‰ اصÙ’حابِ السÙ‘ÙŽعیرِ؛ و گویند: اگر ما مÙ‰ ‏شنیدیم یا مى‏ اندیشیدیم، از دوزخیان نبودیم. (ملکØ› ۱۰) در جای دیگر، قرآن کریم یکی از دلایل جهنÙ‘می شدن را گوش ناشنوا برشمرده و می فرماید: وÙŽ لÙŽقÙŽدÙ’ ذÙŽرَأْنا لِجÙŽهÙŽنÙ‘ÙŽمÙŽ کÙŽثیراÙ‹ مِنÙŽ الÙ’جِنِّ وÙŽ الْإِنÙ’سِ لÙŽهُمÙ’ قُلُوبÙŒ لا یÙŽفÙ’قÙŽهُونÙŽ بِها وÙŽ لÙŽهُمÙ’ Ø£ÙŽعÙ’یُنÙŒ لا یُبÙ’صِرُونÙŽ بِها وÙŽ لÙŽهُمÙ’ آذانÙŒ لا یÙŽسÙ’مÙŽعُونÙŽ بِها أُولئِکÙŽ کÙŽالْأَنÙ’عامِ بÙŽلÙ’ هُمÙ’ Ø£ÙŽضÙŽلُّ أُولئِکÙŽ هُمُ الÙ’غافِلُونÙŽØ› و در حقیقت، بسیارÙ‰ از جنÙ‘یان و آدمیان را براÙ‰ دوزخ آفریده ‏ایم. چرا که‏ دلهایÙ‰ دارند که با آن، حقایق را دریافت نمى‏کنند، و چشمانÙ‰ دارند که با آنها نمى‏ بینند، و گوشهایÙ‰ دارند که با آنها نمÙ‰ ‏شنوند. آنان همانند چهارپایان بلکه گمراهترند. آرÙ‰، آنها همان غافل ‏ماندگانند. (اعرافØ› ۱۷۹) مشخÙ‘ص است که شنیدن با دقÙ‘ت و تدبÙ‘ر، وجه تمایز انسان از حیوان است وگرنه حیوانات نیز می شنوند. چه بسا نکات فراوانی که برای ما مفید و هدایتگر بوده، ولی ما با دقÙ‘ت به آنها گوش نکرده ایم! چنانکه قرآن کریم می فرماید: انÙ‘ÙŽ فى‏ ذلِکÙŽ لÙŽایاتٍ لِقÙŽوÙ’مٍ یÙŽسÙ’مÙŽعُونÙŽØ› به درستÙ‰ که در آن مطلب (خواب در شب و کسب و کار در روز) نشانه هایÙ‰(از قدرت خدا) است، البته براÙ‰ مردمÙ‰ که بشنوند. (رومØ› ۲۳) یعنی خوب گوش دادن، یکی از عوامل هدایت و رشد و تعالی انسان است. عامل  بسیاری از منازعات و مشاجراتی که ممکن است در گفتگوها پیش بیاید این است که خوب به سخن طرف مقابل گوش داده نمی شود. گاهی اصلاÙ‹ اختلافی در نظر دو طرف مشاجره نیست، امÙ‘ا چون خوب به حرف یکدیگر گوش نمی دهند دچار سوØ¡ تفاهم شده و به نزاع لفظی شان ادامه می دهند.

مدیریÙ‘ت هوشمند واکنش

چگونگی برخورد با نظرات دیگران، نشان دهنده عمق فهم و درایت و شخصیÙ‘ت افراد است. گفتیم انسانها در اعتقادات خود آزادند و اینکه لازم است در مباحثات به جا و به موقع سخن برانیم و خوب به سخنان طرف مقابل گوش دهیم و در اظهار نظر خود کمال دقÙ‘ت را به خرج دهیم. همه اینها، تØ£ثیر اساسی در شیوه برخورد با نظرات مخالف با اعتقادات ما دارند، اینک به شیوه قرآنی برخورد با سخن دیگران اشاره می کنیم. خداوند متعال در توصیف بندگان واقعی خود می فرماید: فÙŽبÙŽشِّرÙ’ عِبادِ * الÙ‘ÙŽذینÙŽ یÙŽسÙ’تÙŽمِعُونÙŽ الÙ’قÙŽوÙ’لÙŽ فÙŽیÙŽتÙ‘ÙŽبِعُونÙŽ Ø£ÙŽحÙ’سÙŽنÙŽهُ أُولئِکÙŽ الÙ‘ÙŽذینÙŽ هÙŽداهُمُ اللÙ‘ÙŽهُ وÙŽ أُولئِکÙŽ هُمÙ’ أُولُوا الْأَلÙ’باب‏؛ پس بشارت ده به آن بندگان من که به سخن گوش فرامى‏دهند و بهترین آن را پیروÙ‰ مى‏کنندØ› اینانند که خدایشان راه نموده و اینانند همان خردمندان. (زمرØ› ۱۷-۱۸) همچنین می فرماید: وÙŽ عِبادُ الرÙ‘ÙŽحÙ’منِ الÙ‘ÙŽذینÙŽ یÙŽمÙ’شُونÙŽ عÙŽلÙŽÙ‰ الْأَرÙ’ضِ هÙŽوÙ’ناÙ‹ وÙŽ إِذا خاطÙŽبÙŽهُمُ الÙ’جاهِلُونÙŽ قالُوا سÙŽلاماÙ‹Ø› و بندگان خداÙ‰ رحمان کسانى‏ اند که روÙ‰ زمین به نرمÙ‰ گام برمÙ‰ ‏دارندØ› و چون نادانان ایشان را طرف خطاب قرار دهند به سلامت(ملایمت) پاسخ مÙ‰ ‏دهند. (فرقانØ› ۶۳) بهترین موضع گیری موقع مواجه شدن با آراØ¡ و نظرات اشتباه یا مخالف نظر ما، با نگاه این دو آیه شریفه این است که به شیوه ای برخورد کنیم که هیچ اصطکاکی پیش نیایدØ› نه از جهت برداشت ذهنی و نه از جهت لفظی! نتیجه اینکهØ› طبق راهنمایی قرآن کریم و حکم عقل، شایسته است که در مهمانی های نوروزی نظرات مخالف خود را به نرمی و آرامش و با بزرگواری هر چه تمامتر تحمÙ‘ل کرده و بساط لذÙ‘ت دیدار را مکدÙ‘ر نکنیم تبیان