پنج دستور قرآن برای عبادت شبانه/ دل به خدا ببند و از غیر او قطع امید کن

نودیها:آیت‌الله ناصر مکارم شیرازی در بخش نکته‌های تفسیر نمونه ذیل آیات  اشاره کرده است که متن آن در ادامه می‌آیدØ›

بِسÙ’مِ اللÙ‘ÙŽهِ الرÙ‘ÙŽحÙ’مÙŽنِ الرÙ‘ÙŽحِیمِ

«وÙŽاذÙ’کُرِ اسÙ’مÙŽ رÙŽبِّکÙŽ وÙŽتÙŽبÙŽتÙ‘ÙŽلÙ’ إِلÙŽیÙ’هِ تÙŽبÙ’تِیلÙ‹ا * رÙ‘ÙŽبُّ الÙ’مÙŽشÙ’رِقِ وÙŽالÙ’مÙŽغÙ’رِبِ لÙŽا إِلÙŽÙ°هÙŽ إِلÙ‘ÙŽا هُوÙŽ فÙŽاتÙ‘ÙŽخِذÙ’هُ وÙŽکِیلÙ‹ا * وÙŽاصÙ’بِرÙ’ عÙŽلَىٰ مÙŽا یÙŽقُولُونÙŽ وÙŽاهÙ’جُرÙ’هُمÙ’ هÙŽجÙ’رÙ‹ا جÙŽمِیلÙ‹اØ›‌ و نام پروردگارت را یاد کن و تنها به او دل ببند! همان پروردگار شرق و غرب که معبودÙ‰ جز او نیست، او را نگاهبان و وکیل خود انتخاب کن. و در برابر آنچه (دشمنان) مى گویند شکیبا باش و به طرزÙ‰ شایسته از آنان دورÙ‰ گزین». (مزمل/ ۸ تا ۱۰)

خداوند در قرآن بعد از دستور قیام به عبادت شبانه و اشاره اجمالÙ‰ به آثار عمیق آن، به ذکر پنج دستور که مکمل آن است پرداخته مÙ‰‌فرماید: «نام پروردگارت را یاد کن» (وÙŽ اذÙ’کُرِ اسÙ’مÙŽ رÙŽبِّکÙŽ).

مسلÙ‘م است منظور تنها ذکر نام نیست، بلکه توجه به معنÙ‰ است چرا که یاد لفظÙ‰ مقدمه یاد قلبÙ‰ است، و ذکر قلبÙ‰ روح و جان را صفا مÙ‰‌بخشد، و نهال معرفت و تقوا را در دل آبیارÙ‰ مÙ‰‌کند.

تعبیر به «ربÙ‘»Â اشاره به این است که: هر گاه نام مقدس او را مÙ‰‌برÙ‰ توجه به نعمت‌هاÙ‰ بÙ‰‌پایان و تربیت مستمر او نسبت به خویش داشته باش.

یکÙ‰ از مفسران براÙ‰ ذکر پروردگار مراحلÙ‰ بیان کرده:

مرحله اول، ذکر نام او است که در آیه مورد بحث به آن اشاره شده.

در مرحله بعد، نوبت به یادآورÙ‰ ذات پاک او در قلب مÙ‰‌رسد، که در آیه ۲۰۵ سوره «اعراف»Â ذکر شده است: وÙŽ اذÙ’کُرÙ’ رÙŽبÙ‘ÙŽکÙŽ فِی نÙŽفÙ’سِکÙŽ تÙŽضÙŽرُّعاÙ‹ وÙŽ خِیفÙŽهÙ‹: «پروردگارت را در دل خود از روÙ‰ تضرع و خوف یاد کن».

سرانجام مرحله سوم، فرا مÙ‰‌رسد، در این مرحله از مقام ربوبیت خداوند فراتر مÙ‰‌رود، و به مقام مجموعه صفات جمال و جلال خدا که در اللÙ‘ه جمع است مÙ‰‌رسد، چنان که در آیه ۴۱ سوره «احزاب» مÙ‰‌فرماید: یا Ø£ÙŽیُّهÙŽا الÙ‘ÙŽذِینÙŽ آمÙŽنُوا اذÙ’کُرُوا اللÙ‘هÙŽ ذِکÙ’راÙ‹ کÙŽثِیراÙ‹: «اÙ‰ کسانÙ‰ که ایمان آورده‌اید خدا را بسیار یاد کنید».

و به این ترتیب، این ذکر همچنان ادامه مÙ‰‌یابد و مرحله به مرحله، تکامل پیدا مÙ‰‌کند و صاحب آن را با خود به اوج کمال مÙ‰‌برد.

در دستور دوم، مÙ‰‌فرماید: «دل به خدا ببند و از غیر او قطع امید کن و خالصانه به عبادتش برخیز» (وÙŽ تÙŽبÙŽتÙ‘ÙŽلÙ’ إِلÙŽیÙ’هِ تÙŽبÙ’تِیلاÙ‹).

«تÙŽبÙŽتÙ‘ÙŽلÙ’» از ماده «بÙŽتÙ’ل»Â (بر وزن حتم) در اصل به معنى «انقطاع»Â است، و لذا به مریم «بتول»Â گفته شده چرا که هیچ همسرÙ‰ براÙ‰ خود انتخاب نکرده بود، و اگر به بانوÙ‰ اسلام، فاطمه زهرا(علیها السلام) نیز «بتول»Â گفته مÙ‰‌شود، به خاطر آن است که او از زنان عصر خود از نظر اعمال، رفتار و معرفت جدا و برتر، و به حالت انقطاع الÙ‰ اللÙ‘ه رسیده بود.

به هر حال «تÙŽبÙŽتُّلÙ’»Â آن است که انسان با تمام قلبش متوجه خدا گردد، از ما سوÙ‰ اللÙ‘ه منقطع شود، و اعمالش را فقط به خاطر او به جا آورد و غرق در اخلاص گردد.

و اگر در روایتÙ‰ از پیغمبر گرامÙ‰ اسلام(صلÙ‰ الله علیه وآله) نقل شده: لا رÙŽهÙ’بانِیÙ‘ÙŽه، وÙŽ لا تÙŽبÙŽتÙ‘ÙŽلÙ’ فِى الاِسÙ’لامِ: «در اسلام نه رهبانیت است و نه تبتل».

اشاره به این است که ترک دنیا به آن معنÙ‰ که در میان راهبان مسیحÙ‰ معمول است، در اسلام وجود ندارد، آنها براÙ‰ ترک دنیا هم ازدواج را ترک مÙ‰‌کنند، و هم هر گونه فعالیت اجتماعÙ‰ را، اما یک مسلمان واقعÙ‰ در عین این که در قلب اجتماع زندگÙ‰ مÙ‰‌کند تمام توجهش به خدا است.

در بعضÙ‰ از روایات، از ائمه معصومین(علیهم السلام) نقل شده که «تÙŽبÙŽتÙ‘ÙŽلÙ’»Â به معنÙ‰ بلند کردن دست در نماز است ولÙ‰ روشن است این در حقیقت بیان یکÙ‰ از مظاهر اخلاص و انقطاع الÙ‰ اللÙ‘ه مÙ‰‌باشد.

به هر حال آن یاد پروردگار و این اخلاص، سرمایه عظیم مردان خدا در برنامه سنگین هدایت خلق است.

سپس به سومین دستور پرداخته مÙ‰‌افزاید: «همان پروردگار مشرق و مغرب که معبودÙ‰ جز او نیست، او را وکیل، حافظ و یاور خود انتخاب کن» (رÙŽبُّ الÙ’مÙŽشÙ’رِقِ وÙŽ الÙ’مÙŽغÙ’رِبِ لا إِلهÙŽ إِلاÙ‘ هُوÙŽ فÙŽاتÙ‘ÙŽخِذÙ’هُ وÙŽکِیلاÙ‹).

در اینجا بعد از مرحله «ذکر اللÙ‘ه»Â و «اخلاص»Â مرحله توکل و واگذارÙ‰ همه کارها به خدا فرا مÙ‰‌رسد، خداوندÙ‰ که مشرق و مغرب عالم، یعنÙ‰ مجموعه جهان هستÙ‰ در زیر سیطره حکومت و ربوبیت او قرار دارد، و تنها معبود شایسته پرستش او است، این تعبیر، در حقیقت به منزله دلیلÙ‰ است براÙ‰ موضوع توکل بر خدا، چگونه انسان بر او توکل نکند، و کار خویش را به او نسپارد، در حالÙ‰ که در پهنه جهان هستÙ‰ غیر از او حاکم و فرمانروا، منعم، مربÙ‰ و معبود نیست.

و بالاخره در چهارمین و پنجمین دستور مÙ‰‌فرماید: «در برابر آنچه دشمنان مÙ‰‌گویند صابر و شکیبا باش، و از آنها دورÙ‰ کن، اما دورÙ‰ شایسته و جمیل» (وÙŽ اصÙ’بِرÙ’ عÙŽلÙ‰ ما یÙŽقُولُونÙŽ وÙŽ اهÙ’جُرÙ’هُمÙ’ هÙŽجÙ’راÙ‹ جÙŽمِیلاÙ‹).

و به این ترتیب، در اینجا مقام «صبر»Â و «هجران»Â فرا مÙ‰‌رسد چرا که در مسیر دعوت به سوÙ‰ حق، بدگویÙ‰ دشمنان، و ایذاØ¡ و آزار آنان، فراوان است، و اگر باغبان بخواهد گلÙ‰ را بچیند باید در برابر زبان خار صبر و تحمل داشته باشد.

به علاوه گاهÙ‰ در اینجا بÙ‰‌اعتنایÙ‰ و دورÙ‰ لازم است، تا هم از شرشان در امان بماند، و هم درسÙ‰ از این طریق به آنان بدهد، ولÙ‰ این هجران و دورÙ‰ نباید به معنÙ‰ قطع برنامه‌هاÙ‰ تربیتÙ‰، تبلیغ و دعوت به سوÙ‰ خدا باشد.

به این ترتیب، آیات فوق نسخه جامع و کاملÙ‰ به پیامبر اسلام (صلÙ‰ الله علیه وآله) و تمام کسانÙ‰ که در خط او گام بر مÙ‰‌دارند مÙ‰‌دهد که از عبادات شبانه و نیایش پروردگار در سحرگاهان، مدد بگیرند، و سپس این نهال را با آب یاد خدا، اخلاص، توکل، صبر و هجران جمیل، آبیارÙ‰ کنند، چه نسخه جامع و جالبÙ‰؟!

تعبیر به رÙŽبُّ الÙ’مÙŽشÙ’رِقِ وÙŽ الÙ’مÙŽغÙ’رِبِ: «خداوند مشرق و مغرب» اشاره به حاکمیت و ربوبیت او بر تمام جهان هستÙ‰ است، همان گونه که در تعبیرات روزمره مÙ‰‌گوییم: فلان کس شرق و غرب زمین را در سیطره خود قرار داد، یعنÙ‰ تمام روÙ‰ زمین را، نه فقط نقطه مشرق و مغرب.

هجر جمیل: «دورÙ‰ و جدایÙ‰ شایسته» همان گونه که اشاره کردیم به معنÙ‰ هجران توØ£م با دلسوزÙ‰، دعوت و تبلیغ به سوÙ‰ حق است، که یکÙ‰ از روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ در مقطع هاÙ‰ خاصÙ‰ محسوب مى شود، و هرگز منافات با مسØ£له «جهاد»Â در مقطع هاÙ‰ دیگر ندارد که هر کدام جائÙ‰ و هر نکته مقامÙ‰ دارد، و به تعبیر دیگر، این دورÙ‰، بÙ‰‌اعتنایÙ‰ نیست، بلکه خود نوعÙ‰ اعتنا است و به هر حال این که بعضÙ‰ حکم آیه فوق را منسوخ به آیات جهاد دانسته اند، صحیح نیست.

مرحوم «طبرسÙ‰»Â در «مجمع البیان»Â در ذیل آیه مÙ‰‌گوید: وÙŽ فِى هذا دِلالÙŽهÙŒ عÙŽلÙ‰ وُجُوبِ الصÙ‘ÙŽبÙ’رِ عÙŽلÙŽÙ‰ الØ£ÙŽذÙ‰، لِمÙŽنÙ’ یÙŽدÙ’عُو اِلÙŽÙ‰ الدِّیÙ’نÙŽ وÙŽ الÙ’مُعاشِرÙŽهِ بِأَحÙ’سÙŽنِ الØ£ÙŽخÙ’لاقِ وÙŽ اِسÙ’تِعÙ’مالِ الرِّفÙ’قِ لِیÙŽکُونُوا Ø£ÙŽقÙ’رÙŽبÙŽ اِلÙŽÙ‰ الاِجابÙŽهِ:

«این آیه، دلالت مÙ‰‌کند که مبلغین اسلام، و دعوت کنندگان به سوÙ‰ قرآن، باید در مقابل نا ملایمات شکیبایÙ‰ پیشه کنند، و با حسن خلق، و مدارا، با مردم معاشرت نمایند، تا سخنان آنها زودتر پذیرفته شود».