هنگام سفر به مکانی که تا به حال نرفته اید وجود یک بلد، یعنی فردی که بتواند شما را طی راه همراهی کرده و مسیر درست و صحیح را نشان دهد، می تواند رسیدن به مقصد را تسریع بخشیده و سفری به دور از استرس و لبریز از آرامش را برای شما رقم زند. در سفر زندگی نیز می توان با استفاده از تجربیات دیگران و عبرت  گرفتن از آنها راه درست را از  نادرست تشخیص داد و اشتباهات آنان را تکرار نکرد. پیغمبر فرمود: بهترین ارمغانÙ‰ که مسلمان به برادر مسلمانش میدهد پند و اندرزیست که هدایت او را زیاد و از هلاکت او را نگهدارد.(Ø¥رشاد القلوب/ترجمه رضایÙ‰/ج‏۱/۳۱) حضرت علی علیه السلام در خطبه ۸۵ نهج البلاغه می فرمایند: «فÙŽاتÙŽÙ‘عِظُوا عِبÙŽادÙŽ اÙŽللÙŽÙ‘هِ بِالÙ’عِبÙŽرِ اÙŽلنÙŽÙ‘وÙŽافِعِ وÙŽ اِعÙ’تÙŽبِرُوا بِالÙ’آیِ اÙŽلسÙŽÙ‘وÙŽاطِعِ وÙŽ اِزÙ’دÙŽجِرُوا بِالنُّذُرِ اÙŽلÙ’بÙŽوÙŽالِغِ وÙŽ اِنÙ’تÙŽفِعُوا بِالذِّکÙ’رِ وÙŽ اÙŽلÙ’مÙŽوÙŽاعِظِ» Ø› «ای بندگان خدا از عبرت های سودمند پند پذیرید و از آیات روشنگر عبرت آموزید و از آنچه با پیام رسا شما را ترسانده اند بپرهیزید و از یادآوری ها و اندرزها سود ببرید.» حضرت در این خطبه از واژگان عبرت، ذکر و موعظه بهره می جوید که هر یک بار معنایی خاصی دارد. واژه های «عبرت» و «ذکر» پیوند معناییِ نزدیکی با «موعظه» دارند. بنابراین، در تعریف موعظه یا همان پند و اندرز، می توان گفت: رهنُمونی است دلنشین، خالصانه و صادقانه که به سامان است و زداینده و زنگار دل. و زمانی پند و عبرت کارگشاست که هر یک از  پند دهنده و پند پذیر ویژگی هایی را با خود به همراه داشته باشند.  

برخی ویژگی های پند دهنده

۱- خودسازی در برنامه های اصلاحگرایانه، نخست باید از خود و وابستگانمان آغاز کنیم. پند دهنده، باید نمونه ای علمی، از اندرز خویش باشد، بر همین اساس، خدای متعال مÛ†منان را از گفتار بدون کردار نهی فرموده و آن را شایسته جامعه دینی نمی داند، چنان که می فرماید: (یÙŽا Ø£ÙŽیُّهÙŽا الÙ‘ÙŽذِینÙŽ آمÙŽنُوا لِمÙŽ تÙŽقُولُونÙŽ مÙŽا لاÙŽ تÙŽفÙ’عÙŽلُونÙŽ‌)(صف۲) ۲- اخلاص در عمل اخلاص برای خدا، به هر سخن و کرداری، ارزش می بخشدØ› امام علی علیه السلام در این باره می فرماید:(آفÙŽهُ العÙŽمÙŽلِ تÙŽرکُ الاِخلاصِ)Ø›( غررالحکم و دررالکلم) آفتِ عمل، نداشتن اخلاص است. ۳- سخن ورزی پند دهی، رابطه مستقیمی با چگونگیِ ارتباط با مردم دارد. از این رو، سخنوری و مهارت های کلامی در این زمینه، نقش بسیار مهمÙ‘ی، بازی می کند.

ویژگی های پندپذیر

برای به ثمر رسیدن پند و اندرز، افزون بر شایستگی هایی که در پند دهنده، لازم است پند گیرنده نیز بایستگی هایی دارد، زیرا فاعلیÙ‘ت و کار آمدی فاعل بدون پذیرنده ای، نتیجه ای نخواهد داشتØ› پیامبران الهی و جانشینان آنان، از پند و اندرز مردم چیزی فروگذار نکردند، با این حال، بسیاری بودند که پند دلسوازنه آنان را نمی پذیرفتند. مولانا جلال الدین رومی در این باره گوید:

بس وصیت کرد و تخم وعظ کاشت          چون زمینشان شوره بُد، سودی نداشت

  گوید: پند هنگامی سودمند افتد که در پندپذیر سه شرط باشد: الف- جان و دلی زنده که به گناه آلوده نشده باشد.ب- گوش دادن به نصیحت و خیرخواهی.ج- حضور قلب و توجه برای دریافت پند. (محمد ناجی مشرح، الوظائف الاعلامیه فی آفاق القصÙ‘ه القرآنیه، صص ۵۰-۴۹)

موانعِ پندپذیری

۱- پیروی از خواهش نفس امیرمÛ†منان علیه السلام می فرماید: «ای مردم همانا بر شما از دو چیز بیشتر می ترسم: از خواهش نفس پیروی کردن، و آرزوی دراز در سر پروردن، که پیروی خواهش نفس، آدمی را از راه حق بازمی داردØ› و آرزوی دراز، آخرت را به فراموشی می سپارد». (نهج البلاغه خطبه ۴۲) ۲- تقلیدهای کورکورانه چنانچه تقلید از روی آگاهی و با مراجعه به کارشناسِ شایسته باشد، خردمندانه و پسندیده است، ولی اگر از روی تعصÙ‘بِ جاهلی و لجاجت باشد و با این منطقِ سست که «چون نیاکان ما این گونه بودند، پس ما هم دنباله رو آنان هستیم» انجام پذیرد سودی نخواهد داشت. ۳- نبود اندرزدِهی درونی وجدان اخلاقی یا واعظ و پند دهنده درونی، در همه افراد وجود دارد و انسان را از آلودگی به گناه بازداشته و سرزنش می کند، ولی چنانچه به آن بی توجهی شود، گاه به جایی می رسد که کارایی خود را از دست می دهد و در لایه هایی تاریک فرو می رود. امیر مÛ†منان حضرت علی علیه السلام می فرماید: «بدانید آن کس که نتواند خود را پند دهد تا از گناه بازدارد، دیگری را نیابد تا این کار را برای او به جای آرد. »(خطبه ۹۰) ۴- سهل انگاری پدر و مادر امیر مÛ†منان علیه السلام در این باره می فرمایند: حق فرزند بر پدر و مادر است که او را نام نیکو نهد و به خوبی، ادب آموزد و قرآنش تعلیم دهد. (حکمت ۳۹۹) ۵- فقر فرهنگی فقر فرهنگی، از موانع پندپذیری است که خیرخواهان جامعه می بایست تمام توان خود را در ریشه کن نمودن آن به کار گیرند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ناداری، بزرگترین مرگ است. به ایشان گفته شد: آیا مقصود، ناداریِ دینار و درهم است؟ فرمود: مراد ناداری و فقر دینی می باشد. (تحف العقول) ۶- فقر و غِنای مفرط مادی فقر اقتصادیِ فراوان و ثروت بیش از اندازه، از موانع و آفات پندپذیری است. بسیاری از مردم چون با فقرِ مادی شدید روبه رو می شوند و یا به ثروت های کلانی دست می یابند، به انحراف و بیراهه کشیده می شوند و از راه مستقیم، خارج می شوند و توجهی به پند و اندرز ندارند. حضرت امیر علیه السلام درباره نتیجه ها و پیامدهای زیانبار فقر، به فرزند خود می فرمایند: پسرم! کسی که دچار فقر شود، به چهار ویژگی دچار شود: سست باوری، کم خردی، سستی در دین و کمیÙ‘ آزرم و شرم، پس به خدا از فقر پناه می بریم. (بحارالانوار، ج ۶۹) ۷- دوست ناشایست دوست و همنشین بد یکی دیگر از موانع پندپذیری است. دوستان ناشایست به سان مارهای خوش خط و خالی هستند که سمÙ‘ی کشنده دارند. در این باره رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم می فرمایند: انسان بر دین دوست خود است، پس بنگرید با چه کسی دوستی می کنید. (بحارالانوار،ج ۷۱)  

سخن آخر آنکه

امام موسÙ‰ بن جعفر علیهما السÙ‘لام فرمودند: هر چه دیدگانت مشاهده مى‏کند در آن پندÙ‰ هست.( ایمان و کفر(ترجمه الØ¥یمان و الکفر بحار الØ£نوار)ج‏۲/۲۵۰) پندی که خدا و راه رسیدن به او را زمزمه می کند پس چه شده است که گوش ها از شنیدن سنگین و چشم ها از دیدن ناتوان است! منبع:تبیان